مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
دوشنبه ، 16 بهمن 1391 ، 07:25

روش‌های غیرمستقیم برآورد شاخص‌های باروریDr. Hatam Hosseini

دکتر حاتم حسینی

مقدّمه

در بررسي‌هاي جمعیّت‌شناختي دو ركن اساسي وجود دارد؛ روش و تكنيك، آمار و اطلاعات. جمعیّت‌شناس، همواره بايد به تكنيك‌ها و روش‌هاي تحقيق مجهّز باشد. به‌كارگيري روش‌ها و استفاده از تكنيك‌ها مستلزم داشتن اطلاعات و داده‌هاي دقيق و قابل‌اعتماد است. منابع آمارهاي جمعیّتي متعددند و بسته به موضوع تحقيق انتخاب مي‌شوند. اسناد و مدارك گذشته، سرشماري‌ها، نظام ثبت وقايع حياتي، آمارگيري‌هاي نمونه‌اي، و تحقيقات پيمايشي از جمله‌ي اين منابع هستند. به طور سنتي، برآوردهاي جمعیّتي مبتني بر داده‌هاي گردآوري‌شده از طريق سرشماري‌ها يا نظام ثبت وقايع حياتي است. شمارش جمعیّت و آگاهي از چند و چون آن از گذشته‌هاي دور مورد توجّه بسياري از انديشمندان و سياست‌گذاران بوده است. سرشماري به عنوان يكي از روش‌هاي اساسي در گردآوري اطلاعات جمعیّتي قدمتي تقريباً به اندازه‌ي تمدن بشري دارد. شواهدي در دست است مبني بر اين كه حدود 6000 سال قبل در بابل، 5000 قبل در چين و 4500 سال پيش در مصر سرشماري‌هاي جمعیّتي صورت مي‌گرفته است. نظام ثبت وقايع حياتي يكي ديگر از منابع آمارهاي جمعیّتي و از قديمي‌ترين نظام‌هاي جمع‌آوري اطّلاعات در زمينه‌ي مواليد، مرگ‌ومير، ازدواج و طلاق است. اسناد به‌ دست‌ آمده از مصر نشان مي‌دهد كه براي نخستين ‌بار ثبت رويدادهاي حياتي در قرن چهارم قبل از ميلاد و در زمان رامسس دوم از فراعنه‌ي مصر انجام گرفته است. وظيفه‌ي نظام ثبت‌ احوال، ثبت جاري و مستمر وقايع مربوط به ازدواج، زاد و ولد، مرگ‌ومير و طلاق به همان صورتي است كه اتّفاق مي‌افتد. چنانچه ثبت وقايع حياتي كامل باشد و به‌طور صحيحي انجام شود، بهترين روش براي آمارگيري است زيرا با استفاده از اين روش مي‌توان در هر لحظه از زمان، از وضع و تغييرات جمعیّت آگاه شد و هر از چند گاهي ترازنامه‌ي جمعیّت را منتشر نمود.

توسعه و بهبود نظام‌هاي ثبت در كشورهاي درحال‌توسعه، طي سال‌هاي نيمه‌ي دوم قرن بيستم، همواره مورد توجه و تأكيد قرار گرفته است. در اين راستا، سازمان ملل متحد، طي سال‌هاي پس از 1950 ميلادي، تلاش‌هاي وسيعي در ارتباط با ارتقاء كمي و كيفي آمارهاي ثبت در بسياري از كشورهاي درحال‌توسعه به عمل آورده است. با اين حال، متأسّفانه در دنيا، به ويژه در كشورهاي درحال‌توسعه، هنوز نظام ثبت احوال به دلايلي چون؛ پايين بودن دانش عمومي و عدم اطلاع مردم از كاربرد اطلاعات ثبتي به ويژه در مناطق روستايي، فقدان ضمانت اجرايي معتبر و عدم يكساني در تعاريف، مفاهيم طبقه‌بندي‌ها و نظاير آن، خوب عمل نمي‌كند و در بيشتر موارد داده‌هاي ناقص توليد مي‌كند. از اين‌رو، نمي‌توان از آن‌ها جهت اهداف آماري استفاده كرد. همين مشكلات سبب شده است تا برآوردهايي كه به طور مستقيم از داده‌هاي به‌ دست‌ آمده از منابع ثبتي صورت مي‌گيرد، به شدّت ناقص باشد.

نقص عمده‌ي نظام ثبت، ناتواني و عدم كارآيي آن براي ثبت وقايع حياتي به گونه‌اي است كه اتفاق مي‌افتد. براي مثال، ممكن است مواليد يك سال معين براي چند سال ثبت نشود و دچار ديرثبتي شود. كارشناسان جمعیّتي سازمان ملل استدلال مي‌كنند كه در اكثر كشورها، بچه‌ها تنها زماني كه به نظام آموزش عمومي, مدرسه, فراخوانده مي‌شوند, و يا انواع ديگري از سازمان‌هايي كه گواهي تولد براي آنها لازم است، به خوبي و با دقت ثبت و گزارش مي‌شوند. در كشورهايي كه نسبت قابل‌توجهي از جمعیّت هيچ‌وقت در مدارس عمومي حضور نيافته و يا هيچوقت با سازمان‌هاي رسمي‌اي كه تقاضاي شناسنامه مي‌كنند در ارتباط نيستند، بسياري از مواليد ممكن است هيچ‌وقت ثبت نشود. همچنين در مواردي كه اميد زندگي پايين و مرگ‌ومير نوزادان و اطفال بالاست، ممكن است والدين ثبت تولد و فوت را بيفايده بدانند و به اين ترتيب، وقايع تولد و مرگ دچار كم‌ثبتي شود. در بسياري از مناطق روستايي كه دفن فرد فوت‌شده هيچ نيازي به مجوز دفن ندارد، برخلاف مناطق شهري، نبايد تعجب كرد كه به جاي ضرورت قانوني ثبت مرگ، بسياري از مرگ‌ها ممكن است هيچ‌ وقت ثبت نشود. نظام ثبت وقايع همچنين ممكن است در ثبت مشخصه‌هاي وقايع مثل سن به هنگام فوت، سن مادر به هنگام تولد نوزاد و يا زنده‌زايي مادران پس از يك تولد ناكارآمد باشد.

براي رفع اين كمبودها، جوامع بشري بر آن شده‌اند تا از طرفي سطح پوشش و كيفيت داده‌هاي حاصل از سيستم ثبت وقايع حياتي را ارتقاء داده و بهبود بخشند و از طرف ديگر، براي پركردن خلأ‌هاي آماري در نظام ثبت وقايع حياتي، اطلاعات به دست آمده از سرشماري‌ها و آمارگيري‌هاي نمونه‌اي را كه در مشاهده‌ي همزمان مشخصه‌ها مناسبت پيدا مي‌كند، براي گردآوري اطلاعاتي در زمينه‌ي باروري به‌كارگيرند. روش‌هاي برآورد باروري دو نوع است: روش مستقيم و روش‌هاي غيرمستقيم. در روش مستقيم اطلاعات اوليه‌ي لازم براي محاسبه‌ي شاخص‌هاي باروري به‌طور مستقيم در دسترس قرار مي‌گيرد. در بيشتر كشورهاي درحال‌توسعه اطلاعات ثبتي لازم براي محاسبه‌ي شاخص‌هاي باروري به روش مستقيم يا وجود ندارد يا اگر هست از دقت و اعتبار كافي و لازم برخوردار نيست. بنابراين, جمعیّت‌شناسان درصدد برآمده‌اند تا روش‌هايي براي برآورد غيرمستقيم شاخص‌هاي باروري ابداع كنند. در روش‌هاي غيرمستقيم ابتدا اطلاعات لازم براي محاسبه فراهم مي‌شود سپس با استفاده از آن اطلاعات سنجه‌هاي مختلف باروري محاسبه مي‌شود.

روش‌هاي غيرمستقيم هم به دو دسته 1) روش‌هاي مبتني بر داده‌هاي توزيع سني و جنسي، و 2) روش‌هاي مبتني بر اطلاعات مربوط به شمار فرزندان زنده به دنيا آمده تقسيم مي‌شوند. دسته‌ي اخير شامل مجموعه‌ي روش براس، روش افزايش متوسط زنده‌زايي، و روش برآورد باروري از اطلاعات فرزندان زنده به دنيا آمده بر حسب طول مدت ازدواج است. روش‌هاي مبتني بر داده‌هاي توزيع سني و جنسي نيز شامل روش مدل جمعیّت ثابت، مجموعه‌ي روش بازماندگي، و روش رله مي‌باشد.

در اين نوشتار و تحت عنوان روش‌های غیرمستقیم برآورد شاخص‌های باروری تلاش می‌کنم تا برخي از روش‌هاي غيرمستقيم برآورد باروري از جمله روش‌هاي مبتني بر دادهاي توزيع سنّي، و روش‌هاي مبتني بر اطّلاعات مربوط به شمار فرزندان زنده به دنيا آمده، را با ارايه‌ي مثال‌‌هايي در مورد هر كدام از آن‌ها معرّفي كنيم. کاربران می‌توانند اطّلاعات و مطالب مربوط به هر روش را در منوی موضوع/روش‌های جمعیّت‌شناختی/برآوردهای جمعیّتی بیابند. امید است که این مجموعه مورد استفاده‌ی دانشجویان جمعیّت‌شناسی و نیز پژوهشگران تحقیقات جمعیّتی قرار بگیرد.

آخرین بروز رسانی مطلب در دوشنبه ، 16 بهمن 1391 ، 07:36
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب