مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
جمعه ، 31 ارديبهشت 1395 ، 16:50

به بهانه‌ی روز ملّی جمعیّتDr. Hatam Hosseini

دکتر حاتم حسینی


جمعیّت و ابعاد گوناگون آن همواره موضوع آثار بسياري از متفكّران و صاحب‌نظران بوده است. نظريه‌ها و بينش‌هاي متفاوتي در ارتباط با جمعیّت و نقش آن در رشد و توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی جوامع در طول تاريخ شكل گرفته است. جوامع انسانی تا حدود 2500 سال پیش احتمالاً در مورد جمعیّت دیدگاهی مشترک داشته‌­اند. در تعالیم کنفوسیوس رشد جمعیّت به‌طور مشخّص ترغیب می‌شد. مشخّصه­‌ی دوران حکومت جولیوس و آگوست سزار در امپراطوری روم، حمایت آشکار از دُکترین رشد جمعیّت بود (ویکس 1999: 75). به دنبال اُفول امپراطوری روم، دو دکترین جمعیّتی موافق و مخالف افزایش جمعیّت در جامعه‌ی مسیحیّت ظهور کرد. در طول دوران قرون وسطی، اروپایی­‌ها بر این باور بودند که شمار جمعیّت را بهتر از هر کسی خداوند مهار خواهد کرد. در همین زمان ابن خلدون استدلال نمود که رشد جمعیّت باعث افزایش تخصّص و تقسیم کار اجتماعی و در نتیجه، افزایش درآمد در شهرها می‌­شود. به باور ویکس (1999) بیداری فرهنگی اروپا در سایه‌­ی رشد جمعیّت صورت گرفت. به دنبال ظهور مکتب سوداگری، رشد جمعیّت عاملی اساسی در افزایش درآمد ملّی تلقّی می­‌شد. لوتکن اقتصاددان دانمارکی در نیمه­‌های قرن 18 اظهار داشت که «... مردم و شمار بیش‌­تر آن­‌ها بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین ثروتی هستند که با کمک آن می‌توان به همه­‌ی ثروت­‌های دیگر دست یافت» (زنجانی و همکاران 1378: 2).

با ظهور مالتوس و انتشار رساله­‌ی «تحقیق درباره‌­ی اصل جمعیّت و نقش آن در پیشرفت و آینده­‌ی جامعه...» در اواخر قرن 18، این موضِع تقویّت و مسلّط شد که افزایش نامتناسب جمعیّت تأثیر منفی بر رشد و توسعه­‌ی اقتصادی دارد. به دنبال پیشرفت در تکنولوژی درمان و کنترل بیماری­‌ها در کشورهای توسعه­‌یافته و کاهش سطح مرگ‌­ومیر و باروری در طول سال­‌های پس از جنگ اوّل جهانی، موضِع مزبور فروکش کرد و کم­‌جمعیّتی به مسأله­­‌ی جامعه­‌ی صنعتی تبدیل شد. در اثر ورود تکنولوژی تعویق‌ مرگ­ و ثبات و استمرار باروری در سطح بالا در سال­‌های پس از جنگ دوّم جهانی، رشد جمعیّت در کشورهای درحال‌توسعه شتاب گرفت. نگرانی­‌های مالتوسی دوباره نُضج گرفت. اگرچه ابتدا افزایش جمعیّت خیلی نگران­کننده نمی­‌نمود و پیش­‌بینی شد نرخ رشد سالانه‌­ی جمعیّت در این­ دسته از کشورها تا سال 1970 به صفر برسد، امّا عدم تحقّق این امر و تجربه‌­ی رشد سالانه‌ی 2/7 درصد در سال 1970، این نگرانی را به وجود آورد که رشد و توسعه­‌ی اقتصادی نمی‌تواند پاسخ­گوی نیازهای جمعیّتی باشد که هر روز بر شمار آن‌ها افزوده می­‌شد. در نتیجه، اتّخاذ سیاست‌هایی برای تعدیل رشد جمعیّت و ایجاد تعادل میان رشد جمعیّت و رشد و توسعه­‌ی اقتصادی در دستور کار اکثر کشورهای جهان سوّم قرار گرفت. حدود 85 درصد کشورهای درحال­‌توسعه در سال 2001 همچنان خواستار کاهش باروری بودند (سازمان ملل متّحد 2004). در نتیجه‌، باروری در بیش‌­تر کشورهای درحال‌توسعه سیر نزولی یافت. شمار کشورهای درحال‌توسعه‌ای که به باروری زیر سطح جایگزینی رسیده‌اند در حال افزایش است. در قارّه‌ی آسیا در سال 2003 چهارده کشور دارای باروری کلّ در سطح یا زیرسطح جایگزینی بودند (گوباجو و دوراند 2003)، شمار این کشورها در سال 2006 به 18 کشور (اداره‌ی مدارک جمعیّت 2006: 9-8) و در سال 2013 به 23 کشور رسید (اداره‌ی مدارک جمعیّت 2014: 8-6). در ايران نيز در طول سه دهه‌ي گذشته، به‌ويژه دوره‌ي 1375-1365، باروري به طرز بي‌سابقه‌اي كاهش یافت. طيّ سال‌هاي 1385-1382، ايران نیز به جرگه‌ي كشورهايي پيوست كه داراي باروري در سطح يا زير سطح جايگزيني بودند (اداره‌ي مدارك جمعيّت، 2006: 9-8).

از اوائل دهه­‌ی 1980 و به دنبال تغییرات چشم­‌گیر باروری در کشورهای درحال­‌توسعه، نگرانی­‌ها در زمینه‌ی افزایش جمعیّت و پیامدهای منفی آن تا حدودی فروکش کرد. در نتیجه­، مواضع دیگری در خصوص رابطه­‌ی جمعیّت و توسعه شکل گرفت. جولیان سایمون معروف­ترین چهره­‌ی موضِع اخیر است. او در کتابی با عنوان منبع غایی (1981) چنین نوشت: «منبع غایی مردم هستند، مردمی با مهارت، پُرنشاط و امیدوار که اراده و قدرت بصیرت و تخیّل خود را در راه سود رساندن به خود و به ناچار همه­‌ی ما به کار می­‌بندند» (دایسون 1996 به نقل از زنجانی و همکاران 1378: 2). اگرچه سایمون بر نقش آفرینندگی و خلّاقیّت افراد جمعیّت تأکید دارد، امّا جمعیّت علاوه بر خاصیّت و توانایی تولید و آفرینندگی، مصرف­‌کننده نیز هست. استفاده از توانایی­‌ها، دانش، کوشش و خلّاقیت هر یک از افراد جمعیّت مستلزم تأمین نیازهای اوّلیه (غذا، پوشاک، مسکن) و ثانوی (اشتغال، آموزش، بهداشت، فراغت و تفریح، حمل ­و نقل و ...) آن­‌هاست. بنابراین، در كنار توجّه به حجم، آهنگ رشد سالانه و نيز تركيب سنّي و جنسي جمعیّت، مدیریّت آن نیز بسيار مهم و تعيين‌كننده است. بر این اساس، جمعیّت و مشخّصه‌های مرتبط با ترکیب، توزیع و پویایی آن در کانون برنامه‌های توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی در همه‌ی کشورهای دنیا قرار گرفته است. آگاهی از روندهای گذشته، ترسیم وضعیّت موجود و چشم‌انداز آینده‌ی جمعیّت، علاوه بر رونمایی از فرصت‌ها و تهدیدهای برساخته از تحوّلات جمعیّت به سیاستگذاران کمک می‌کند تا بسترهای سیاستی مناسب را برای بهره‌برداری از فرصت‌ها و مقابله با تهدیدهای احتمالی ناشی از تحوّلات در حجم، رشد، ترکیب و توزیع جمعیّت فراهم سازند.

تحوّلات جمعیّت ایران در طول چند دهه‌ی گذشته، به‌ویژه در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، گسترده و چشم‌گیر بوده است. حجم جمعیّت از حدود 19 میلیون نفر در سال 1335 به 75 میلیون نفر در سرشماری 1390 و حدود 80 میلیون در حال حاضر رسیده است. بررسی‌­ها (عبّاسي شوازي و مك‌دونالد 2005، 2006، عبّاسي شوازي 1380، حسيني چاووشي و همكاران 2007) حاكي از آن است كه علي‌رغم تنوّع در شرايط اقتصادي اجتماعي و فرهنگي استان‌هاي ايران، نوعي همگرایی در رفتارهاي باروري به وجود آمده است. برآوردها (عبّاسي شوازي و همكاران 2009: 52، عبّاسی شوازی و حسینی چاووشی 1392: 92) نشان می‌‌دهد كه امروزه در ايران باروري زیر سطح جايگزيني فراگير شده است. در واقع، می‌توان گفت هدف برنامه‌ی تنظیم خانواده در زمینه‌ی تعدیل نرخ رشد جمعیّت سالانه و کنترل موالید، حتّی زودتر از زمان پیش‌بینی‌شده، محقّق شده است. اگرچه بازنگری در سیاست جمعیّتی مصوّب سال‌های اواخر دهه‌ی 1360 و اوائل دهه‌ی 1370 در دستور کار سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان قرار گرفته است، امّا هنوز به‌طور رسمی هيچ هدف جمعیّتی جديد و مشخّصي براي آينده تعيين و ترسیم نشده است! در واقع، میان صاحب‌نظران، سیاستگذاران و برنامه‌ریزان هنوز در مورد این‌که چه جمعیّتی با چه ويژگي‌هايي مطلوب اين سرزمين است اختلاف نظر وجود دارد. در چنين شرايطي، مسائلي كه کشور در آينده با آن مواجه خواهد شد ناشناخته خواهند ماند! اين نگاه برنامه‌ريزي‌هاي توسعه‌ي ملّي و منطقه‌اي را به چالش خواهد کشید. مهاجرت، بازتوزيع جمعیّت، شهرنشيني و حاشيه‌نشيني، سالخوردگي جمعیّت، باروري پايين، اشتغال و توانمندسازی زنان، مهاجرت‌هاي داخلي و بين‌المللي و ... همه مستلزم اين است كه به جمعیّت به عنوان مقوله‌اي چند بُعدي نگاه كنيم. به نظر مي‌رسد جاي اين رويكرد به جمعیّت، آثار و پيامدهاي آن در برنامه‌ريزي‌هاي كلان كشور خالي است. به بیان دیگر، هنوز نقطه‌ي عزيمت سیاستگذاران از نظر تحوّلات جمعیّتی مشخّص نيست. اکنون سؤال این است: چرا با وجود گذشت چند سال از ابلاغ سیاست‌های کلّی جمعیّت، هنوز هیچ سیاست جمعیّتی برای جمعیّت کشور تدوین و به اجرا گذاشته نشده است؟ خلاءهای عمده‌ی سیاست‌گذاری جمعیّت در ایران کدام‌اند؟ با توجّه به پویایی جمعیّت‌های انسانی، آیا رواست که فرآیند تدوین و اجرای سیاست‌های جدید جمعیّت این‌گونه به طول بیانجامد؟

فهرست منابع

زنجاني، حبيب‌الله، محمّد ميرزايي، اميرهوشنگ مهريار، كامل شادپور (1378) جمعیّت، توسعه و بهداشت باروري، تهران: نشر بشري.

عبّاسي شوازي، محمّدجلال (1380) همگرایی رفتارهاي باروري در ايران، ميزان، روند و الگوي سنّي باروري در استان‌هاي كشور در سال‌هاي 1351 و 1375، نامه‌ي علوم اجتماعي، شماره‌ي 18، صص 231-201.

عبّاسی شوازی، محمّدجلال و میمنت حسینی چاووشی (1392) تحوّلات باروری در ایران در چهار دهه‌ی اخیر: کاربرد و ارزیابی روش فرزندان خود در برآورد باروری با استفاده از داده‌های سرشماری 1365 تا 1390، تهران: پژوهشکده‌ی آمار، گروه پژوهشی آمارهای اقتصادی.

Abbasi-Shavazi, M.J. and P, McDonald (2005). National and Provincial Level -Fertility Trends in Iran, 1972-2000, Working Papers in Demography, No. 94, Canberra: Australian National University

Abbasi-Shavazi, M., McDonald, P., and Hosseini - Chavoshi, M (2009). The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction, Springer, London

Gubhaju, Bhakta B., and Yoshi M,D (2003). Below-Replacement Fertility in East and Southeast Asia: Consequences and Policy Responces, Journal of Population Research, Vol. 20, No.1, PP. 1-18

Hosseini-Chavoshi, M., P, McDonald., and M.J, Abbasi-Shavazi (2007). Fertility and Contraceptive Use Dynamics in Iran and its Low Fertility Regions, Australian Demographic and Social Research Institute (ADSRI), College of Arts and Social Sciences, Working Paper No.1, Australian National University, Canberra

Population Reference Bureau (2006). The 2006 World Population Data Sheet, demographic data and the Estimates for the Countries and Regions on the World, New York

Population Reference Bureaus (2014). The 2010 World Population Data Sheet, demographic data and the Estimates for the Countries and Regions on the World, New York

United Nations (2004). World Fertility Report: 2003, Department of Economic and Social Affairs, Population Division, New York

Weeks, J.R (1999). Population: an Introduction to Concepts and Issues, Seventh Edition, Wadsworth Publishing Company

آخرین بروز رسانی مطلب در يكشنبه ، 16 خرداد 1395 ، 13:22
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب