مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
شنبه ، 10 خرداد 1393 ، 19:14

رويكردهاي متفاوت در برخورد با موضوع رشد جمعیّتDr. Hatam Hosseini

دکتر حاتم حسینی

هرچند ميزان باروري در سطح جهان نسبت به دهه‌ي گذشته سير نزولي به‌خود گرفته و خانواده‌ها فرزندان كم‌تري به دنيا مي‌آورند (سازمان ملل 2004)، ولي روند عادّي تنزّل باروري به هيچ وجه براي مهار افزايش جمعیّت در مقیاس جهانی كافي نيست. ذخيره‌ي عظيم انساني كه در ساختمان سنّي سه چهارم جمعیّت كنوني جهان وجود دارد، ثبات شمار جمعیّت كره‌ي زمين را تا مدّتي طولاني ناممكن مي‌سازد. هرچند در جوامع درحال‌توسعه، از دهه‌ي 1970 به بعد باروري سير نزولي يافته است، ولي شمار جمعیّتي كه هر سال به جمعیّت اين كشورها و در نهايت جمعیّت جهان افزوده مي‌شود بسيار زياد است. بر اين اساس، گفته مي‌شود رشد جمعیّت به صورت نامتناسب و بي‌رويّه تهديدي جدّي براي جامعه‌ي جهاني، به‌ويژه از لحاظ تأثيري است كه بر محيط زيست و منابع طبيعي مي‌گذارد. در اين ارتباط ديدگاه‌هاي متفاوتي وجود دارد. به‌طور كلّي، دو گروه با دو طرز تلقّي متفاوت در مقابل هم قرار مي‌گيرند؛

الف) گروه اوّل بر اين باورند كه رشد جمعیّت واقعيّت ندارد و آنگونه كه ادّعا مي‌شود تهديدي براي جامعه‌ي جهاني نيست. در اين زمينه سه خطّ فكري مشخّص وجود دارد:

  1. عدّه‌اي مي‌گويند رشد جمعیّت و تهديد جامعه‌ي جهاني از اين ناحيه واقعيّت ندارد. اين‌ها مي‌گويند مسأله رشد جمعیّت نيست بلكه مسايل ديگري به شرح زير مطرح است:
  • توسعه‌نيافتگي

استدلال اين گروه اين است كه كاهش رشد جمعیّت مستلزم اتّخاذ استراتژي‌هاي صحيحي است كه به سطح بالاتر زندگي بيانجامد. طبيعي است كه در چنين شرايطي مشكل مرتفع خواهد شد. بر پايه‌ي اين استدلال، مسأله‌يواقعي توسعه‌نيافتگي است. بنابراين، چيزي كه بايستي در سرلوحه‌ي اهداف قرار بگيرد توسعه است. تدوين برنامه‌هاي توسعه‌ي اقتصادي ـ اجتماعي و اجراي آن‌ها باعث مي‌شود كه جامعه به لحاظ اقتصادي پيشرفت نمايد. به تبعِ اين پيشرفت، مكانيزم‌هاي اجتماعي‌اي به‌ کار می‌افتند كه موجب خواهد شد رشد و توزيع جمعیّت خود به خود تنظيم شود. از نظر اين گروه بهترين راه ‌حل اختصاص كمك‌هاي فوري به كشورهاي درحال‌توسعه براي نيل به رشد و توسعه‌ي اقتصادي و اجتماعي است كه خود مي‌تواند مقدّمات گذار جمعیّت‌شناختي را فراهم نمايد. در همين خصوص ميشل سپد استدلال می‌گوید: "... كمك به توسعه‌يجوامع درحال‌توسعه هرچه سريع‌تر صورت بگيرد، به همان نسبت از نرخ رشد جمعیّت كاسته مي‌شود"(الهي1372).

  • تخليه‌ي منابع محيطي

 موضوع ديگري كه صاحب‌نظران اين خطّ فكري بر آن تأكيد دارند نابرابري در مصرف منابع جهاني است. بنابراين،استدلال مي‌كنند كه به جاي كنترل نرخ رشد جمعیّت در جوامع درحال‌توسعه بايد سطح بسيار بالاي مصرف در جوامع توسعه‌يافته را محدود كرد. جوامع توسعه‌يافته‌ي اروپا و آمريكا در حالي كه تنها يك پنجم جمعیّت جهان را در بر دارند، حدود 42 درصد از سطح خشكي‌ها، درياها، جنگل‌ها و مراتع به آن‌ها تعلّق دارد. برعكس، جوامع درحال‌توسعه‌ي آسيا، آفريقا و آمريكاي لاتين كه حدود80 درصد جمعیّت جهان را در خود جاي داده‌اند،تنها 61 درصد از اراضي قابل‌كشت و ديگر منابع قابل بازيافت كره‌ي زمين را در اختيار دارند(زنجاني و ديگران 1378). برخي از اين كشورها حتّي با وجود برخورداري از منابع معدني غيرقابل بازيافت چشم‌گير و فراوان،نفت و گاز،به علّت فقدان فن‌آوري و دانش لازم بهره‌يچنداني از اين منابع نمي‌برند. در سال 1990، تنها 21/6 درصد از كلّ جمعیّت جهان در كشورهاي پيشرفته زندگي مي‌كردند و اين تعداد به تنهايي 82/3 درصد ثروت پولي جهان را در اختيار داشتند. فرانسه، به عنوان چهارمين قدرت پولي جهان، با سهم نسبي يك درصـد از كلّ جمعیّت جهـان، يك بيستم ثروت پـولي دنيـا را در اختيار داشت، در حالي كه آفريقا با 12 درصد جمعیّت جهان تنها 1/7 درصد ثروت پولي جهان را در اختيار داشته است (شنه و شاستلند 1380). سطح پايين زندگي،كه نتيجه‌يافراط در مصرف منابع محدود جهان توسّط كشورهاي توسعه‌يافته است، از جمله عواملي است كه سطح بالاي باروري در جوامع درحال‌توسعه را توجيه مي‌كند. از اينرو،آن چيزي كه نابرابري و فقر را در سطح جهان تشديد كرده و در نهايت تمدّن بشري را تهديد مي‌كند نه رشد جمعیّت بلكه تهديد منابع محدود محيطي از سوي كشورهاي ثروتمند در سطح جهان است.

  • توزيع جمعیّت

 بر پايه‌ي اين استدلال شمار جمعیّت في‌نفسه مسأله‌ساز نيست، بلكه آن چيزي كه مشكلات را موجب مي‌شود پراكندگي و انبوهي جمعیّت در سطح جهان است. در پهنه‌ي گيتي، صحراي جنوبي آفريقا و مناطق شمال شرقي و جنگل‌هاي آمازون در برزيل، مناطق بسياري وجود دارد كه نسبت به منابع موجود و يا بالقوّه كم‌جمعیّت‌اند. در مقابل، مناطق ديگري وجود دارند كه در آن‌ها تراكم جمعیّت بالاست و جمعیّت بسيار زيادي در ناحيه‌ي كوچكي متمركز شده است. در سال 2003، تنها شش كشور چين، هند، آمريكا، اندونزي، برزيل و روسيه 51 درصد جمعیّت دنيا را در خود جاي داده‌ بودند كه در اين ميان سهم چين و هند به تنهايي 37 درصد است. اين در حالي است كه بيست كشور كم‌جمعیّت جهان تنها 0/02 درصد جمعیّت دنيا را در خود جاي داده‌اند. علاوه بر اين، از نظر عامل جمعیّت و مساحت نيز نوعي ناهماهنگي و نابرابري در بين كشورهاي جهان وجود دارد. براي مثال، روسيه با مساحتي بيش از 17 ميليون كيلومتر مربّع و تقريباً دو برابر مساحت كشور چين و با عنوان وسيع‌ترين كشور جهان، با 147 ميليون نفر جمعیّت، در سلسله مراتب جمعیّتي در رتبه‌ي ششم قرار دارد. از طرفي، آمريكا با وسعتي سه برابر هندوستان از جمعیّت كم‌تري در مقايسه با هندوستان برخوردار است (اماني1378). بنابراين، آن چيزي كه بايد مورد توجّه قرار بگيرد تنظيم الگوي استقرار جمعیّت و كاهش مهاجرت‌هاي روستا ـ شهري است نه تعديل كمّي رشد جمعیّت.

            2. گروهي ديگر بر اين باورند كه موضوع رشد جمعیّت دستاويز و مستمسكي است كه از طريق آن جوامع توسعه‌يافته سعي مي‌كنند جوامع جهان سوّم را هرچه بيش‌تر در حالت وابستگي و عقب‌ماندگي نگه‌ دارند. اين‌ها استدلال مي‌كنند كه كشورهاي ثروتمند با پيش كشيدن موضوع رشد جمعیّت كشورهاي فقير برآنند تا وضع موجود بين‌المللي را در جهت منافع خاصّ خود حفظ كنند (تودارو 1370).

             3. گروه سوّم بر اين باورندكه رشد جمعیّت نه تنها نامطلوب نيست بلكه براي بسياري از جوامع درحال‌توسعه مطلوب نيز هست. از ديدگاه اين گروه، رشد جمعیّت جزء ضروري تسريع توسعه‌ي اقتصادي است. اين‌ها مي‌گويند بسياري از مناطق روستايي جوامع درحال‌توسعه كم‌جمعیّت‌اند و اين به معني آن است كه داراي زمين‌هاي بدون استفاده و قابل‌كشت بسياري هستند كه چنان‌چه جمعیّت بيش‌تري وجود مي‌داشت كه آن را كِشت مي‌نمود، توليد كشاورزي افزايش مي‌يافت.* بسياري از مناطق گرمسيري آفريقا، آمريكاي لاتين و حتّي آسيا داراي چنين موقعيّتي هستند.

ب) گروهي ديگر بر اين باورند كه رشد جمعیّت يك امر واقعي و تهديدي جدّي براي جامعه‌ي جهاني است. از اينرو بسيار ضروري است كه برنامه‌ها و سياست‌هاي خاصّي در جهت محدود‌نمودن رشد جمعیّت اتّخاذ شود. در اين زمينه دو استدلال متفاوت وجود دارد. گروهي رشد فزاينده و بيش از حدّ جمعیّت را علّت اصلي و اساسي مشكلاتي چون فقر، سطح پايين زندگي، سوء ‌تغذيه، سطح پايين بهداشت و درمان، مشكلات مربوط به محيط زيست و مي‌دانند، از اينرو تعديل نرخ رشد شتابان جمعیّت در كلّ جهان، به‌ويژه در جوامع با نرخ بالاي رشد جمعیّت، بايدسرلوحه‌ي تمام برنامه‌ها و سياست‌هاي جهاني قرار بگيرد؛ حتّي اگر اين امر ايجاب كند كه به اقداماتي چون عقيم‌كردن اجباري در پاره‌اي از جوامع درحال‌توسعه، بنگلادش و پاكستان، دست زد.

گروهي ديگراستدلال مي‌كنند كه با توجّه به اين واقعيّت كه در جوامع درحال‌توسعه خانواده‌هاي بسياري علي‌رغم ميل باطني خود و به دليل در اختيار نداشتن وسايل جلوگيري از بارداري**در امر كنترل و محدود كردن مواليد موفّق نمي‌شوند، بايدامكانات و تسهيلاتي را تدارك ديد تا اين وسايل به آساني در دسترس افراد و خانواده‌ها قرار بگيرد. بنابراين، همه‌ي دولت‌ها در سطح جهان بايد سرمايه‌گذاري لازم را در فعّاليت‌هاي مربوط به تنظيم خانواده بنمايند.


* در توجيه اين مطلب كه رشد جمعيّت براي بسياري از جوامع درحال‌توسعه مطلوب است يكسري دلايل غيراقتصادي نيز وجود دارد. بسياري از كشورهاي درحال‌توسعه ادّعا مي‌كنند كه به منظور حفظ مناطق مرزي كم‌جمعيّت خود در مقابل هدف‌هاي توسعه‌طلبانه‌ي كشورهاي همسايه به جمعيّت بيش‌تري نياز دارند چرا كه جمعيّت جوان آماده‌ي كارزار نوعي قدرت سياسي و نظامي قلمداد مي‌شود. تنوّع گروه‌هاي قومي و نژادي در اين دسته از كشورها و درنظر‌گرفتن ديدگاه‌هاي مختلف آن‌ها در خصوص بُعد خانوار و اندازه‌ی خانواده به دلايل اخلاقي و سياسي امري ضروري است (تودارو 1370 ).

** امروزه در جوامع درحال‌توسعه 120 ميليون زوج وجود دارند كه به خاطـر عدم دسترسي به وسايل جلوگيري از بارداري و يا موانع اجتماعي و فرهنگي ناخواسته بچّه‌‌دار شده و نمي‌توانند از تولّد فرزندان بعدي خود جلوگيري كنند (زنجاني و ديگران 1378). در ايران نيز يكي از چالش‌هاي اصلي برنامه‌هاي تنظيم خانواده، حاملگي‌هاي ناخواسته است.

منبع: حسینی، حاتم (1383)، درآمدی بر جمعیّت‌شناسی اقتصادی ـ اجتماعی و تنظیم خانواده، چاپ دوّم، همدان، انتشارات دانشگاه بوعلی سینا

آخرین بروز رسانی مطلب در چهارشنبه ، 28 آبان 1393 ، 14:17
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب