مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
سه شنبه ، 14 دی 1389 ، 06:09

نظری گذرا به کارنامه­‌ی مشترک پژوهش و آموزش جمعیّت­‌شناسی

حبیب­الله زنجانی

اشاره

كنفرانس ملّي "پژوهش اجتماعي و فرهنگي در جامعه‌ي ايران" طيّ روزهاي پنجم و ششم دي ماه ۱۳۸۹ در محلّ دانشكده‌ي علوم اجتماعي دانشگاه تهران برگزار شد. ميزگرد پژوهش‌هاي جمعيّتي يكي از ميزگردهاي كنفرانس ملّي "پژوهش اجتماعي و فرهنگي در جامعه‌ي ايران" بود كه در روز‌ پنجم دي ماه 1389 از ساعت 15 تا 17 در محلّ سالن ابن‌خلدون دانشكده‌ي علوم اجتماعي دانشگاه تهران برگزار شد. در اين ميزگرد که با مديريّت دكتر شهلا كاظمي‌پور معاون پژوهشي مركز مطالعات و پژوهش‌هاي جمعيّتي آسيا و اقيانوسيه و حضور دكتر حبيب‌اللّه زنجاني رياست انجمن جمعيّت‌شناسي ايران، دكتر سيّدمحمّد سيّدميرزايي، دكتر فريده فراهاني، دكتر محمود مشفق، آقاي نادر مطيع حق‌شناس و دكتر محمّد ميرزايي برگزار شد. در این جلسه ابتدا جناب آقای دکتر میرزایی به ارایه­ی سخنانی درباره­ی سوابق جمعیّت­شناسی در ایران پرداختند، سپس دکتر حبیب­اللّه زنجانی در بحثی با عنوان "نظری گذرا به کارنامه­ی مشترک پژوهش و آموزش جمعیّت­شناسی" سخنان خود را ارایه نمودند. آنگاه، آقای دکتر سیّدمحمّد سیّدمیرزائی به بحث درباره­ی جمعیّت و توسعه پرداختند و سرانجام دکتر محمود مشفق درباره­ی طرح­ها و تحقیقات جمعیّت­شناسی مطالبی را عنوان کردند. در نهایت، سرکار خانم دکتر شهلا کاظمی­پور به جمع­بندی جلسه پرداختند. در این­جا، متن سخنرانی ارایه­شده توسّط دکتر حبیب­اللّه زنجانی ریاست انجمن جمعیّت­شناسی ایران از نظر می­گذرد.

 

بر پایه­ی شناختی که از فعّالیت چهل و چند ساله­ی خود در مورد پژوهش، آموزش و فعّالیت­های مردم­نهاد در زمینه­ی جمعیّت­شناسی دارم، هرگز نتوانسته­ام فعّالیت سه نهادی را که در این جا به آن­ها اشاره خواهم کرد، جدا از هم ببینم و به همین دلیل با اعتقادی راسخ، ره­آورد جمعیّت­شناسی در ایران را، مولود همکاری، هماهنگی و حسن درایت و مدیریّت کسانی می­دانم که وظایفی را در این سه عرصه به عهده داشته­اند. درچارچوب این نگرش و باور عمیق است که شایسته­ترین سپاس خود را نثار روانشاد دکتر مهدی امانی می­کنم. استاد عزیز و گرانقدری که جمعیّت­شناسی ایران همواره مدیون زحمات بی ریای ایشان خواهد بود. تجلیل از این استاد فرزانه به معنی فراموش­کردن زحمات پیش­کسوتان دیگر این رشته از جمله دکتر جمشید بهنام که آغازگر تدریس جمعیّت­شناسی در دانشگاه تهران بوده­اند، نیست. سه نهاد مؤثّر در توسعه­ی آگاهی­های جمعیّت­شناختی که در این جلسه مورد بحث است عبارتند از:  

  • بخش تحقیقات جمعیّت­شناسی یکی از ارکان اصلی مؤسّسه­ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران است که از سال 1341 فعّالیت­های پژوهشی خود را آغاز نموده و نزدیک به نیم قرن است که یکی از کانون­های عمده­ی پژوهش­های جمعیّتی است.
  • گروه آموزشی جمعیّت­شناسی، با تأسیس دانشکده­ی علوم اجتماعی و تعاون که از سال 1351 فعّالیت خود را آغاز کرد یکی از چهار گروه آموزشی دانشکده بوده و دارای قدمتی 38 ساله است.
  • انجمن جمعیّت­شناسی ایران از سال 1372 پایه گذاری شد و از سال 1381 به شکل  کنونی به عنوان یکی از انجمن­های فعّال علمی کشور درآمد.

 در ارائه­ی کارنامه­ی به هم­تافته­ی این سه نهاد، و کامیابی­ها و ناکامی­های آن­ها در اثر گذاری بر برنامه­ها و بالندگی­های جامعه و مجموعه­ی دانش­های علوم اجتماعی، همواره اثرات مفید و مثبتی را می­بینم که هر نوع ارزیابی منصفانه­ی علمی نیز بر آن­ها تأکید خواهد گذاشت. این اثرات را می­توان در چند عرصه دنبال کرد:

1) در عرصه­ی توسعه­ی دانش و مراکز پژوهش­های جمعیّتی

2) در عرصه­ی خلق آثار علمی اثرگذار بر برنامه­ریزی­ها و بهبود وضع اجتماعی

3) در عرصه­ی همکاری­ها، هم­فکری­ها با سازمان­های تصمیم­ساز و برنامه­ریز و نقد و انتقادهای سازنده  

4) در عرصه­ی همکاری­ها و اثرگذاری­های منطقه­ای و بین­المللی

 در مورد اوّل می­توان به تألیف و ترجمه­ی بیش از 100 کتاب جمعیّت­شناسی اشاره کرد که حدود 60 کتاب از آن میان در سایت انجمن جمعیّت­شناسی ایران که یکی از فعّا­لترین و روزآمدترین سایت­های انجمن­های علمی است معرّفی شده است که به طور مستقیم و غیرمستقیم، جزء کتاب­های درسی دانشگاهی محسوب می­شوند. انجمن در سال گذشته با بررسی کتاب­های موجود و به منظور در اختیارقراردادن کتاب­های استاندارد علمی، ضمن روزآمد­کردن عناوین کتاب­های دوره­ی کارشناسی جمعیّت­شناسی، شروع به تألیف کتاب­های آن دوره نموده است که به تدریج با آرم انجمن جمعیّت­شناسی ایران انتشار خواهد یافت و به دنبال آن کتاب­های ضروری برای دوره­های کارشناسی ارشد و دکترای این رشته نیز تألیف و منتشر خواهد شد تا کمی از تنگناهای موجود بکاهد. در عین حال، انجمن آمادگی خود را برای بررسی و ارزیابی کتاب­های دیگری که توسّط افراد خارج از انجمن نوشته شود اعلام نموده تا از مشورت­های خود از یک سو، بر غنای مطالب آن کتاب­ها بیفزاید و از سوی دیگر، از انحصاری­شدن تهیّه­ی کتاب جلوگیری نماید تا جائی­که حتّی پیش­بینی کرده است که در صورت رعایت­شدن کفایت­های علمی در آن کتاب­ها، بتواند آن­ها را نیز با آرم خود و ناشر مربوطه انتشار دهد.

در کنار تألیف کتاب، این سه نهاد مجموعاً، به ایجاد و توسعه­ی مراکز پژوهش جمعیّت­شناسی نیز پرداخته و در هر جا که فرصت ایجاد چنین امری پیش آمده است، در کنار متولّیان آن­ها قرار گرفته و به شکل­گیری آن­ها کمک کرده و به غنای آن­ها افزوده است که به عنوان نمونه می­توان از ایجاد مرکز مطالعات و پژوهش­های جمعیّتی آسیا و اقیانوسیه، بخش جمعیّت­شناسی مؤسّسه­ی مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران نام برد که هر یک از آن­ها به نوبه­ی خود، مرکزی برای توسعه­ی دانش و پژوهش­های جمعیّت­شناسی اثرگذار بر برنامه­ریزی­های بزرگ­مقیاس بوده­اند و کتاب­ها و آثار علمی ارزشمندی نیز منتشر کرده­اند.

 در زمینه­ی خلق آثار علمی اثرگذار بر برنامه­ریزی­های اقتصادی و اجتماعی، با توجّه به آن که جمعیّت­شناسی دانشی کاربردی و یکی از ارکان اصلی برنامه­ریزی­ها است، بدون شک نمی­توان هیچ برنامه­ریزی اقتصادی و اجتماعی  را نام برد  که بی­نیاز از مطالعات جمعیّتی باشند. علاوه بر کتا­­ب­های تدوین­شده که در حالت کلّی، راهنمای انجام این اموربوده­اند، کتاب­ها و پژوهش­های خاصّی نیز مستقیماً نیازهای جمعیّت­شناختی برنامه­ریزی­ها را مدّ نظر قرار داده­اند که از آن جمله می­توان به کتاب جمعیّت از مجموعه­ی مباحث و روش­های شهرسازی، کتاب شناخت و تحلیل جمعیّت در مطالعات روستایی، کتاب درآمدی به کاربرد جمعیّت در برنامه­ریزی و کتاب­های موضوعی متعدّدی در زمینه­های باروری، مرگ­ومیر، مهاجرت، و نیروی انسانی اشاره کرد.

 بسیاری از برنامه­ریزی­ها نیز برای شناخت جنبه­های جمعیّت­شناختی موضوع، از جمعیّت­شناسی بهره می­گیرند که از جمله می­توان به مطالعات مربوط به طرح­ریزی کالبدی ملّی، مطالعات کالبدی منطقه­ای، مطالعات آمایش سرزمین، مطالعات طرح­های جامع و تفصیلی ناحیه­ای و شهری، طرح­ها و برنامه­های جامع کشاورزی، صنعت، آب و انرژی، ترافیک و حمل  و نقل و طرح­ها و برنامه­های مربوط به سلامت، تغذیه و تأمین اجتماعی اشاره کرد. در این زمینه هم­چنین می­توان به کمک جمعیّت­شناسی در طرح­های بزرگ­مقیاس نظیر برنامه­ریزی­های پنج­ساله توسعه­ی کشور و حتّی اسناد چشم­انداز اشاره نمود که بدون انجام پیش­بینی­های جمعیّتی و برآورد نیازهای آینده در قالب آن پیش­بینی­ها، قابل تهی­ه و تدوین نبوده­اند. پیش­بینی­هایی که عموماً توسّط جمعیّت­شناسان عضو آن سه نهاد و یا فارغ­التّحصیلان جمعیّت­شناسی انجام گرفته است.

 در عرصه­ی همکاری و هم­فکری با سازمان­های تصمیم­ساز و برنامه­ریز، همکاری جمعیّت­شناسان بسیار مستمر و ملموس بوده و این امر از یک سو از طریق تربیّت جمعیّت­شناسان جوان برای آن سازمان­ها و از سوی دیگر، با مشاوره و حتّی مطالعه­ی موضوعات مورد نیاز آنان،  مصداق یافته است که در زیر چند نمونه از آن همکاری­ها را برمی­شمارد:

· انجام مطالعات و پیش­بینی جمعیّت کشور به تفکیک شهری و روستایی برای سازمان برنامه و بودجه در سال 1362 که سند ارایه­ی سیمای جمعیّتی کشور درگردهمایی چین بوده است.

· ارایه­ی دیدگاه­ها و شاخص­های جمعیّتی کشور به کمیسیون برنامه­ی  مجلس شورای اسلامی برای نهایی­کردن مبحث جمعیّت در  برنامه­ی دوّم توسعه.

· همکاری و مشارکت جدّی در تدارک و برگزاری سمینار جمعیّت و توسعه سازمان برنامه و بودجه در سال 1367 در مشهد و مدیریّت علمی آن سمینار

· ارایه­ی دیدگاه­های جمعیّت­شناختی به هیأت محترم دولت در اواخر سال 1367 که منجر به اتّخاذ سیاست­های جمعیّتی پس از توقّف ده ساله­0ی آن گردید.

· همکاری طولانی­مدّت با معاونت­های بهداشتی و سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در جهت طرح دیدگاه­های جمعیّت­شناختی و مشارکت فعّال در بحث­ها و گردهمایی­های آن وزارت، در زمینه­های بهداشت باروری و کنترل موالید.

· عضویّت در گروه علمی طرح D.H.S و فراهم­کردن مقدّمات علمی انجام آن

· عضویّت در ستادهای سرشماری­های عمومی کشور و همکاری با گروه­های تهیّه­ی طرح سرشماری در مرکز آمار ایران.

· برگزاری همایش مریوط به تحلیل نتایج سرشماری 1385 و همایش مهاجرت در سال­های 1387و 1388 با مرکز آمار ایران و سازمان­های اجتماعی و علمی و برنامه­ریزی.

· همکاری با وزارت آموزش و پرورش در انجام طرح آموزش جمعیّت­شناسی آن وزارت و تهیّه­ی متون درسی جمعیّت­شناسی برای کتاب­های درسی از ابتدایی تا پایان متوسّطه.

· همکاری با معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری تهران.

· عضویّت در سازمان یونسکو به عنوان عضو کمیته­ی علوم اجتماعی و عضویّت در پروژه­ی مدیریّت دگرگونی­های اجتماعی ((MOST.

و بسیاری از همکاری­های دیگر با سازمان­ها و نهادهای علمی اجتماعی و برنامه­ریزی که نتیجه­ی آن­ها بازشدن عرصه­ی توجّه به یافته­های جمعیّت­شناسی در برنامه­ریزی­ها و از آن طریق توجّه به ابعاد و موضوعات اجتماعی در حوزه­های مدیریّتی کشور بوده است.

 و سرانجام در عرصه-ی همکاری­های علمی در سطح منطقه­ای و بین­المللی که نمود بارز آن شرکت فعّال در گردهمایی­های جمعیّتی، مشاوره و هم­فکری با جمعیّت­شناسان کشورهای مختلف و دعوت از آن­ها برای ارایه­ی بحث­ها و سخنرانی­ها در ایران و ارایه­ی دیدگاه­های جمعیّت­شناسان ایرانی در آن کشورها است. در این زمینه، علاوه بر همکاری با سازمان­های بین­المللی جمعیّت­شناسی در قبول و انجام طرح­های تحقیقاتی، مهم­ترین ره­آورد تلاش­های مجموعه­ی جمعیّت­شناسی ایران،  انتخاب جناب آقای دکتر عبّاسی شوازی، یکی از همکاران ارزشمند­مان به ریاست انجمن جمعیّت آسیا (APA) است که قبل از این انتخاب نیز معاونت آن سازمان را  به عهده داشتند و الحق در تأسیس و ایجاد آن انجمن، از افراد کلیدی و شاخص منطقه بوده­اند. اضافه نمایم که در صورت توفیق تلاش­های ایشان و اعضای جمعیّت­شناسی کشورمان، انشاءالله کنفرانس بعدی آن سازمان در ایران تشکیل خواهد شد. 

سخن درباره­ی کارنامه­ی جمعیّت­شناسی ایران بسیار مفصّل است، لیکن به اقتضاء زمان درنظر گرفته­شده برای این بحث، ادامه­ی آن را به گردهمایی دیگری موکول می­کند. در ارزیابی کارنامه­ی جمعیّت­شناسی ایران، نظیر هر فردی که راهی را طی می­کند و چون به بلندایی می­رسد، برمی­گردد و آن راه را دوباره می­نگرد، بنده نیز امروز به نمایندگی از انجمن جمعیّت­شناسی ایران، وقتی که به راه طی­شده می­نگرم، آن را مسیر روشن و موفّقی می­بینم که نه تنها در گسترش دانش و پژوهش جمعیّت­شناسی موفّق بوده، بلکه یافته­ها و  رهنمودهای ارزشمندی را نیز در اختیار سیاست­گذاران و برنامه­ریزان اجتماعی و فرهنگی قرار داده است که مورد استفاده آنان نیز قرار گرفته است.

منبع: سایت انجمن جمعیّت­شناسی ایران .                                                                      

آخرین بروز رسانی مطلب در چهارشنبه ، 16 فروردين 1391 ، 05:28
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب