مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
شنبه ، 23 مهر 1390 ، 03:43

تأخیر ازدواج و کاهش باروری در ایرانDr. Fatemeh Torabi

دکتر فاطمه ترابی

این پایان‌نامه، الگوها و تعیین‌کننده‌های تغییرات قابل توجّه در ازدواج و باروری زنان ایرانی را طیّ دو دهه‌ی آخر قرن بیستم (دهه‌های 1360 و 1370 ه.ش.) بررسی می‌کند و در این راستا  به طور خاص بر نقش قومیّت و تغییرات در زمینه‌ی اجتماعی - اقتصادی تمرکز می‌نماید. طیّ این دوره‌ی زمانی، متوسّط سنّ ازدواج زنان ایرانی سه سال افزایش یافت و میزان باروری آنان بیش از چهار فرزند کاهش یافت. به طور خاص، بین سال‌های 1365 و 1379 میانگین سنّ ازدواج زنان از 19/9 به 23/0 سال رسید و میزان باروری کل از 6/5 به 2/2 فرزند برای هر زن کاهش یافت. این تغییرات جمعیّت‌شناختی با تغییرات قابل‌توجّه در زمینه‌ی اجتماعی - اقتصادی (بهبود تحصیلات، شهرنشینی، نوسانات اقتصادی و غیره) همراه بوده و بین گروه‌های قومی به گونه‌ای متفاوت تجربه شده است. مطالعات پیشین، تأثیر تغییرات در زمینه‌ی اجتماعی - اقتصادی بر تغییرات اخیر در ازدواج و باروری زنان ایرانی را به طور مستقیم مورد بررسی قرار نداده‌اند. نقش قومیّت در رفتارهای ازدواج و باروری پس از درنظر‌گرفتن تفاوت‌های قومی در تغییرات اجتماعی - اقتصادی در طول زمان و الگوهای قومی در پاسخ به این تأثیرات از دیگر خلأهای موجود در منابع پژوهشی حاضر می‌باشد.

پایان‌نامه، با هدف ارائه‌ی تصویری روشن‌تر از طبیعت تغییرات اخیر در ازدواج و فرزندآوری زنان ایرانی، این تغییرات را با تغییرات در زمینه‌ی اجتماعی - اقتصادی تبیین می‌نماید. بدین منظور، متغیّرهای زمینه‌ای تغییر‌کننده در طول زمان (اخذ‌شده از سرشماری‌های 1365 و 1375 در سطح شهرستان) با متغیّرهای فردی (اخذ‌شده از پیمایش جمعیّت‌شناختی و سلامت ایران در سال 1379) ترکیب گردیده‌اند و برای تحلیل این داده‌ها از مدل مخاطره‌ی زمان گسسته (از سلسله روش‌های تحلیل تاریخچه‌ی واقعه یا تحلیل بقاء) و نرم‌افزار استیتا استفاده شده است. متغیّرهای به کار‌رفته بر اساس نظریه‌های ازدواج و باروری و در دسترس‌بودن اطّلاعات انتخاب شده‌اند. در تحلیل ازدواج، متغیّرهای زمینه‌ای شاخص‌های متعدّدی از بازار ازدواج (دسترسی به مردان مناسب ازدواج)، پایگاه اجتماعی -اقتصادی زنان و فرایند توسعه را شامل می‌گردد و متغیّرهای فردی عبارتند از سن، کوهورت موالید و تحصیلات. در تحلیل باروری، متغیّرهای زمینه‌ای عبارتند از: شاخص‌های پایگاه اجتماعی - اقتصادی زنان و توسعه و متغیّرهای فردی نیز ویژگی‌های زنان (سن، سنّ ازدواج، تحصیلات و دوره ای که در آن در معرض بارداری قرارداشته‌اند) و برخی ویژگی‌های فرزند یا فرزندان پیشین (فاصله‌ی موالید، وضعیّت بقاء و جنس) را شامل می‌گردد. مدل تحلیلی به کار رفته، علاوه بر این که ورود متغیّرهای تغییر‌کننده در طول زمان را در تحلیل تغییرات ازدواج و باروری ممکن می‌سازد،  به ما اجازه می‌دهد تأثیر ناهمگنی مشاهده‌نشده در اثر ویژگی‌های اندازه گیری‌نشده را نیز کنترل نماییم. به عبارت دیگر، با استفاده از این مدل می‌توان تأثیر متغیّرهایی را کنترل کرد که به سبب عدم دسترسی به اطّلاعات وارد مدل نشده‌اند. استفاده از این روش به ویژه در تحلیل ثانویه‌ی داده‌ها مهم و مفید می‌باشد.

پایان‌نامه هم‌چنین با بررسی زمان ازدواج و الگوهای باروری کوهورت‌های زنانی که تغییرات اخیر ازدواج و باروری را تجربه نموده‌اند (کوهورت‌های موالید 1354-1350 و 1359-1355 برای تحلیل ازدواج و کوهورت‌های زنانی که طیّ سال‌های 1369-1365 و 1374-1370 در معرض بارداری قرار گرفتند برای تحلیل باروری)، تصویری روشن از نقش زمان وقوع تغییرات مهمّ اجتماعی - اقتصادی در جامعه‌ی ایرانی و تأثیر خاصّ این تغییرات بر پاسخ جمعیّت‌شناختی کوهورت‌هایی با تجربه‌ی مسیر زندگی خاص فراهم می‌آورد. سهم دیگر این پایان‌نامه، اهمیّت‌دادن به ترکیب قومیّتی جمعیّت ایران در تحلیل تغییرات جمعیّت‌شناختی اخیر می‌باشد. این مسأله برای شناخت کامل تغییرات صورت‌گرفته و پیش‌بینی فرآیندهای جمعیّت‌شناختی در آینده اهمیّت دارد.

یافته‌های پایان‌نامه را می توان در سه بخش شرح داد: 1) نقش عوامل اجتماعی - اقتصادی و جمعیّت‌شناختی، 2) نقش قومیّت و 3) سهم روش‌شناختی. یافته‌های بخش نخست را می توان در موارد زیر خلاصه نمود:

- تأخیر ازدواج مشاهده‌شده تحت تأثیر پیشرفت تحصیلات زنان و محدودیّت در بازار ازدواج (دسترسی به همسران شاغل و فارغ‌التّحصیل) قرار داشته است، به طوری که عامل نخست تنها عامل تأثیرگذار بر تأخیر ازدواج کوهورت‌های موالید متوالی یافت گردید.

- کاهش اخیر در احتمال بارداری فرزندان دوم و سوم نیز با پیشرفت تحصیلات زنان، کاهش مرگ‌و‌میر کودکان و بهبود در تحصیلات کودکان مرتبط بوده است. فصل نهایی پایان‌نامه نقش هر یک از این عوامل را به طور مشروح مورد بررسی قرار می‌دهد.

- طیّ دوره‌ی مورد مطالعه، شهرنشینی و صنعتی‌شدن بر تغییرات ازدواج و باروری  تأثیرات متفاوتی داشته‌اند. به طور خاص، پس از کنترل سایر متغیّرها، زندگی در مناطق شهری و صنعتی احتمال ازدواج را افزایش داده است. چنین یافته‌ای نشان می‌دهد که فرایندهای شهرنشینی و صنعتی‌شدن را نمی‌توان عواملی برای تأخیر ازدواج زنان ایرانی در نظر گرفت. به عبارت دیگر، چنین به نظر می‌رسد که شرایط اقتصادی مناسب‌تر در مناطق شهری و صنعتی، تأثیر محیط اجتماعی - فرهنگی این مناطق بر تأخیر ازدواج را خنثی کرده و باعث تسهیل ازدواج شده باشد، امّا نتایج تحلیل باروری نشان‌دهنده‌ی کاهش احتمال بارداری دوم در میان زنانی است که در مناطق شهری یا صنعتی زندگی می‌کنند. به عبارت دیگر، کاهش قابل توجّه باروری در ایران را می‌توان تا حدّی به گسترش شهرنشینی و صنعتی‌شدن رواج داد. این فرایندها می‌توانند با گسترش روش‌های تولیدی و نهادهای اجتماعی غیرخانوادگی، فایده‌ی اقتصادی کودکان و اتّکای والدین به فرزندان در روزهای کهولت و گرفتاری را کاهش دهند.

- تأثیر ترجیح فرزند پسر بر احتمال بارداری فرزند دوم از دیگر نتایج بدست‌آمده می‌باشد. به عبارت دیگر، داشتن فرزند دختر، احتمال بارداری دوم را افزایش داده است. عدم تأثیر ترجیح جنسی در احتمال بارداری سوم، که از دیگر یافته‌ها می‌باشد، می‌تواند نشان‌دهنده‌ی پدیده‌ی عمومی توقّف باروری پس از دو فرزند باشد.

- تفاوت در احتمال بارداری فرزند دوم در کوهورت‌های متوالی به عوامل اجتماعی - اقتصادی متعدّدی مرتبط می‌باشد، در حالی که تفاوت کوهورت‌های زنان در احتمال بارداری فرزند سوم را تقریباً نمی‌توان با عوامل اجتماعی - اقتصادی مرتبط دانست. این یافته نیز می‌تواند نشان‌دهنده‌ی رواج الگوی توقّف فرزندآوری پس از فرزند دوم باشد.

یافته‌های پایان‌نامه در مورد نقش قومّیتنشان می‌دهند که پس از کنترل تفاوت‌های قومی در ویژگی‌های فردی و تغییر در زمینه‌ی اجتماعی - اقتصادی، تأثیر قومیّت بر زمان ازدواج و تجربه‌ی فرزندآوری تغییر می‌کند. کنترل این عوامل، الگوی قومی انتقال زنان به ازدواج اول را تغییر داده و تفاوت‌های قومی در احتمال بارداری فرزندان دوم و سوم را از بین می‌برد. چنین یافته‌هایی نشان می‌دهند تفاوت‌های قومی در زمان ازدواج تا حدّ زیادی با عوامل فرهنگی مرتبط با قومیّت در ارتباط می‌باشند، امّا این تفاوت‌ها در باروری شدیداً تحت تأثیر تفاوت‌های قومی در ویژگی‌های اجتماعی -اقتصادی قرار دارند.

سهم روش‌شناختی این پایان‌نامه، تبیین تغییرات ازدواج و باروری با ترکیب تغییرات در زمینه‌ی اجتماعی و اقتصادی و ویژگی‌های فردی و نیز کنترل تأثیر متغیّرهای حذف‌شده در تحلیل می‌باشد. در این مطالعه، به جهت تحلیل ثانویه‌ی داده‌ها، امکان وارد‌کردن برخی متغیّرهای مهمّ تبیین‌کننده رفتارهای ازدواج و فرزندآوری (مانند ویژگی‌های خانوادگی زنان، الگوهای ازدواجی مانند ازدواج‌های خویشاوندی و ترتیب‌یافته، تجربه‌ی اشتغال پیش از ازدواج زنان در تحلیل ازدواج و متغیّرهایی مانند استفاده از وسایل پیش‌گیری از بارداری، تجربه‌ی شیردهی در تحلیل باروری) وجود نداشت. نتایج، تأثیر معنی‌دار متغیّرهای حذف‌شده بر تجربه‌ی ازدواج  زنان را در مدّت مورد مطالعه نشان داده و بر لزوم گردآوری اطّلاعات کامل‌تر در پیمایش‌های مربوط به رفتار ازدواج تأکید می‌نمایند، امّا در تحلیل باروری شواهدی مبنی بر تأثیر معنی‌دار متغیّرهای حذف‌شده یافت نگردید. این یافته می‌تواند تأثیر مسلّط متغیّرهایی را که وارد تحلیل باروری شده‌اند ـ مانند تحصیلات، وضعیت بقای کودکان و غیره ـ بر متغیّرهای حذف‌شده نشان دهند. این پایان‌نامه، با معرّفی محدودیّت‌های تحقیق و ارائه‌ی پیشنهادهایی برای مطالعات آینده به پایان می‌رسد.

این مطلب در نشریه‌ی "کتاب ماه علوم اجتماعی"، ویژه‌ی جمعیّت‌شناسی، سال پانزدهم، دوره‌ی جدید، شماره‌ی 42 و 43، شهریور و مهر 1390، صص 101-98 چاپ شده است. برای دسترسی به فایل این شماره‌ی کتاب ماه به صورت پی دی اف، این‌جا کلیک کنید.

آخرین بروز رسانی مطلب در سه شنبه ، 13 دی 1390 ، 03:10
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب