مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
يكشنبه ، 6 تیر 1395 ، 15:35

جمعیّت و توسعه: درآمدی انتقادیPopulation and Development

نویسنده: دکتر فرانک فوردی

مترجم: دکتر حسین قدرتی، دکتر شفیعه قدرتی

«جمعیّت و توسعه: درآمدی انتقادی» عنوان کتابی است که توسّط فرانک فوردی به رشته‌ی تحریر درآمده و دکتر حسین قدرتی و دکتر شفیعه قدرتی از اعضای هیأت علمی دانشگاه حکیم سبزواری آن را به زبان فارسی برگردانده‌اند. این کتاب توسّط انتشارات سازمان جهاد دانشگاهی تهران در شمارگان 500 نسخه و در 222 صفحه در زمستان 1394 چاپ و منتشر شده است. این کتاب با مقدّمه‌ای از ناشر، مقدّمه‌ی مترجمان و مقدّمه‌ی نویسنده در 9 فصل سازمان یافته است. عنوان فصل‌های کتاب، ماهیّت متفاوت آن را از کتاب‌های دیگری که در حوزه‌ی جمعیّت و توسعه به رشته‌ی تحریر درآمده است به خوبی نشان می‌دهد. بازی ارقام، آیا رشد جمعیّت مهم است؟ جمعیّت و روابط شمال – جنوب، تحریف ارتباط بین جمعیّت و توسعه، توسعه و رشد جمعیّت، تأثیرگذاری بر باروری: نوسازی بدون توسعه، هدف‌گیری زنان، محیط‌ زیست‌گرایی به منظور نجات، نتایج: گفتمان جمعیّت و توسعه – انشعاب راه‌ها. در پایان کتاب نیز معادل‌های فارسی واژگان انگلیسی، فهرست اسامی و پی‌نوشت‌ها آمده است. مقدّمه‌ی مترجمان معرّفی بهتری از کتاب بدست می‌دهد. من نیز از همان مقدّمه، با تغییراتی جزئی، برای معرّفی کتاب استفاده کردم. امید است این کتاب مورد استقبال و اقبال دانشجویان، استادان و همه‌ی پژوهشگران حوزه‌ی جمعیّت‌شناسی و اقتصاد جمعیّت قرار بگیرد. آنچه در ادامه می‌خوانید، همان‌طور که گفته شد، از مقدّمه‌ای که مترجمان کتاب بر آن نوشته‌اند اقتباس شده است.

امروزه، مباحث توسعه و تغيير اجتماعي در مرکز توجّه انديشمندان و برنامه­‌ريزان قرار دارد. ضرورت پرداختن به بحث توسعه، به ويژه درکشورهاي در حال توسعه از جمله ايران که با مسايل فراروي فرايند توسعه دست و پنجه نرم مي­‌کنند، بسيار بیش‌تر است. در عمده­‌ي نظريه­‌ها و برنامه‌ريزي­‌هاي توسعه، جمعیّت و پویایی­‌هاي آن به عنوان مؤلّفه­‌اي مهم مورد توجّه واقع مي­‌شود. ايران در دهه­‌هاي اخير، گذار جمعیّتي خود را تجربه کرده است. در حوزه­‌ي باروري، شمار فرزندان هر زن به طور متوسط از 7 فرزند در سال 1359 به حدود 1/9 فرزند در سال 1385 کاهش يافته است. نرخ رشد جمعیّت در ايران در سال 1365 به حداکثر آن يعني حدود 3/9 درصد رسيد و در کم‌تر از سه دهه در سال 1390 به 1/3 درصدکاهش يافته است. با کاهش ميزان باروري نهايي زنان به زير سطح جايگزيني در جامعه­‌ي ايران، در سال‌هاي اخير بحث­‌هاي مربوط به سياست­‌هاي جمعیّتي تشويقي در فضاي رسانه‌­اي جان تازه­اي يافته است. آن‌چه که در فضاي دانشگاهي و علمي ايران جريان دارد واگرايي‌هايي را با فضاي رسانه‌­اي نشان مي­‌دهد. جمعیّت­‌شناسان ايران بر آن هستند که اگر چه نمي‌توان کاهش رشد جمعیّت در ايران را يک بحران به حساب آورد، امّا با برنامه­‌ريزي و جايگزيني هنجار دو تا سه فرزند به جاي يک تا دو فرزند، مي­‌توان به ميزان باروري نهايي 2/5 رسيد که مطلوب و دست­‌يافتني است. با اين‌حال، آن‌چه که بايد امروز بیش‌تر مورد توجّه قرار گيرد فرصت پنجره­‌ي جمعیّتي است که تا حدود سه دهه­‌ي آينده به روي ما باز است. آن‌چه بيش از همه شايسته­‌ي توجّه است برنامه­‌ريزي علمي و کارآمدسازي ساختارهاي مديريّتي و اقتصادي و استفاده از اين فرصتِ پنجره­‌ي جمعیّتي است که يک بار دست مي‌­دهد.

کتاب حاضر از جمله تأليفات «فرانک فوردي» است. وي فارغ­‌التّحصيل مدرسه­‌ي مطالعات شرقي و آفريقايي و استاد جامعه­‌شناسي و مطالعات توسعه در دانشگاه کِنت است. رويکرد انتقادي او از عناوين کتاب­‌هايي که تا کنون منتشر کرده پيدا است. ايدئولوژي جديد امپرياليسم (1994)، جنگ­هاي استعماري و سياست ملّي­‌گرايي جهان سوّم (1994)، جنگ خاموش: امپرياليسم و برداشت متغيّر از نژاد (1998)، سياست­‌هاي ترس: فراسوي چپ و راست (2005) و چندين عنوان کتاب ديگر از جمله کارهاي منتشر‌شده­‌ي اوست. کتاب جمعیّت و توسعه نخستين‌بار در سال 1997 توسّط انتشارات Polity منتشر شد. مخاطبان اين کتاب استادان و دانشجويان رشته­‌هاي علوم انساني و اجتماعي به ويژه جمعیّت‌شناسي و جامعه‌­شناسي و نيز همه­‌ي کساني است که علاقمند به تحليل موضوعات جمعیّت و توسعه هستند.

اهميّت کتاب حاضر در نگاه تاريخي به مفهوم «مسأله­‌ي جمعیّت»، و چارچوب تحليلي و انتقادي آن است. علاوه بر این، خصلت هژمونيك روابط قدرت، به‌ويژه در سطح بين­‌المللي، ضرورت مطالعه­‌ي کتاب حاضر را بیش‌تر مي‌­کند. مناقشه­‌ي مربوط به رشد جمعیّت و پيامدهاي ناگوار حاصل از آن، ديرگاهي است که در ادبيات توسعه جريان دارد. در اين مناقشه برخي رشد جمعیّت را مخاطره­‌ي بسيار بزرگي براي توسعه‌­ي اقتصادي اجتماعي مي‌­دانند و برخي رابطه‌­ي بين جمعیّت و توسعه را چندان روشن و بديهي نمي­‌دانند. از نظر فوردي نگراني­‌هاي ابراز‌شده توسّط کشورهاي غربي در مورد رشد زياد جمعیّت، بیش‌تر حاصل نگراني‌­هاي دروني و ملاحظات قدرت آن‌هاست تا دغدغه‌­ي واقعي براي توسعه­‌ي کشورهاي جنوب: «غالباً متمايز‌كردن حقايق جمعیّتي از دريافت‌هاي كساني كه نسبت به اين موضوع دلواپس هستند، ‌مشكل مي‌باشد» (ص 15). او به وضوح هدف اين کتاب را وراي نگاه مثبت يا منفي به رشد جمعیّت مي‌داند و مي­‌گويد: «هدف محوري، تحليل شيوه‌اي است كه در آن رابطه‌ي بين رشد جمعیّت و توسعه مفهوم‌بندي شده و تغيير يافته است» (ص 22).

 به نظر فوردي دغدغه‌­هاي کنترل جمعیّت در غرب، ريشه در ملاحظات امنيّت بين‌المللي دارد و اين کشورها که «از چشم‌انداز جمعیّت‌شناسي راهبردي مي­‌نگرند، تثبيت جمعیّت جنوب را به عنوان پيش‌­شرط امنيّت بين‌المللي در نظر مي‌گيرند» در حالي که «هنوز مباحث مربوط به كنترل جمعیّت به ندرت با واژه‌هاي ژئوپليتيكي واضح مطرح مي‌شوند» (ص 37). از نظر فوردي لابي جمعیّت براي پيش‌بردن و القاء مضمون کنترل جمعیّت، به مضامين و گروه­‌هاي متعدّدي متوسّل شده است: توسعه، حقوق زنان، محيط زيست و ... نويسنده با ارائه‌­ي شواهد ناقضِ گوناگون، به تحليل دقيق هر کدام از اين مضمون­‌ها در ادبيات جمعیّت­‌شناسي مي‌­پردازد. برای مثال، در  فصل مربوط به زنان و کنترل جمعیّت، با ارجاع به نظر مک نيکول مبني بر اين که «کاهش فراگير باروري که در شرق آسيا در دهه‌ي 1960 (و خيلي زودتر در ژاپن) آغاز شد در جوامعي بود که هنوز به‌طور چشم‌گيري مرد‌سالار بودند - و برخي در واقع بیش‌ترين تعصّب مردانه را به‌طور فاحشي نشان مي‌دادند ... داده‌هاي مقطعي باروري بر طبق تحصيلات مادر که به زور در تأييد مسيرِ سياست [جمعیّتي] جهت داده مي‌شود و وزن زيادي به بخش کوچکي از زنان داراي تحصيلاتِ پس از متوسّطه مي‌دهد، بیش‌تر اثر کنترل­‌شده‌ي ناقصي از طبقه‌ي اجتماعي را در بر مي‌گيرد تا تفاوت­‌هايي که بازتاب اقداماتي است که ثبت‌نام زنان را افزايش مي‌دهد» به اين جمع­‌بندي مي­‌رسد که «آموزش جدا از ساير تجربه­‌هاي اجتماعي مهم نمي­‌تواند وجود داشته باشد. اثر آموزش بدون ملاحظه‌­ي اثر شهرنشيني، تحرّک اجتماعي و توسعه‌­ي اقتصادي قابل سنجش نيست» (ص 159).

فوردي طرفدار تداوم رشد جمعیّت نيست، امّا پرداختن به جمعیّت به عنوان مسأله‌­ي اصلي جهان در‌حال‌توسعه را نوعي طفره‌رفتن از مسأله­‌ي بنيادي­‌تر يعني ناکارآمدي نهادي مي­داند: مي‌توان گفت كه علّت مسائل آفريقا يا مناطق در‌حال‌توسعه‌ي ديگر هرچه كه باشد، كاهش نرخ رشد جمعیّت، باعث بهترشدن شرايط مي‌شود. در اين صورت، فشار بر منابع کم‌تر خواهد بود و آنچه كه صرف هر فرد مي‌شود، بیش‌تر خواهد شد. از لحاظ نظري كاهش ناگهاني جمعیّت، فشار بر منابع را کم خواهد كرد، امّا به كاهش محصولات نيز مي‌انجامد. علاوه بر این، كاهش حجم جمعیّت هيچ مشكل زيربنايي را حل نخواهد كرد و نهادهاي ناكارآمد به تعديل خود نخواهند پرداخت. همچنين، كاهش رشد جمعیّت، متغيّر سرمايه‌­ي لازم براي جامعه را افزايش نخواهد داد. كنترل جمعیّت در چنين شرايطي به نوعي طفره رفتن نيز شبيه است (ص 67 ).

آخرین بروز رسانی مطلب در دوشنبه ، 14 تیر 1395 ، 18:52
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب