چاپ
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
چهارشنبه ، 22 آبان 1392 ، 05:13

روش‌هاي غيرمستقيم برآورد شاخص‌هاي جمعيتي (راهنماي گام به گام برآورد مرگ‌ومير كودكان)Dr. Hatam Hosseini

بخش جمعيت سازمان ملل متحد

مترجم: دکتر حاتم حسيني

 در بررسي‌هاي جمعيّت‌شناختي دو ركن اساسي وجود دارد؛ روش و تكنيك، آمار و اطّلاعات. جمعيّت‌شناس همواره بايد به تكنيك‌ها و روش‌هاي تحقيق مجهّز باشد. بكارگيري روش‌ها و استفاده از تكنيك‌ها مستلزم داشتن اطّلاعات و داده‌هاي دقيق و قابل‌اعتماد است.  به طور سنّتي، برآوردهاي جمعيّتي مبتني بر داده‌هاي گردآوري‌شده از طريق سرشماري‌ها يا نظام ثبت وقايع حياتي است. توسعه و بهبود نظام‌هاي ثبت در كشورهاي درحال‌توسعه، طيّ سال‌هاي نيمه‌ي دوم قرن بيستم، همواره مورد توجّه و تأكيد قرار گرفته است. در اين راستا، سازمان ملل متّحد، طيّ سال‌هاي پس از 1950 ميلادي، تلاش‌هاي وسيعي در ارتباط با ارتقاء كمّي و كيفي آمارهاي ثبت در بسياري از كشورهاي درحال‌توسعه به عمل آورده است. با اين‌حال، متأسّفانه در دنيا به ويژه در كشورهاي درحال‌توسعه، هنوز نظام ثبت احوال به دلايلي چون؛ پايين بودن دانش عمومي و عدم اطّلاع مردم از كاربرد اطّلاعات ثبتي به ويژه در مناطق روستايي، فقدان ضمانت اجرايي معتبر و عدم يكساني در تعاريف، مفاهيم طبقه‌بندي‌ها و نظاير آن، خوب عمل نمي‌كند و در بيش‌تر موارد داده‌هاي ناقص توليد مي‌كند. از اين‌رو، نمي‌توان از آن‌ها جهت اهداف آماري استفاده نمود. همين مشكلات سبب شده است تا برآوردهايي كه به طور مستقيم از داده‌هاي بدست آمده از منابع ثبتي صورت مي‌گيرد به شدّت ناقص باشد.

مرگ‌ومير يكي از مؤلّفه‌هاي اصلي تغييرات جمعيّت است. ثبات يا تغيير اين پديده در كنار تعيين‌كننده‌هاي ديگر تغييرات جمعيّت، يعني باروري و مهاجرت، به ويژه باروري، در طول زمان باعث تغيير در حجم، توزيع و تركيب جمعيّت مي‌شود. با توجّه به ماهيّت و طبيعت اين پديده كه در طول زمان و به طور ناهمزمان اتّفاق مي‌افتد، ترديدي نيست كه مناسب‌ترين شيوه‌ی گردآوري اطّلاعات در زمينه‌ي مرگ‌ومير، ثبت آن پس از وقوع واقعه در نظام‌هاي ثبت وقايع حياتي است. با وجود پيشينه و قدمت نظام‌هاي ثبت وقايع حياتي و علي‌رغم گسترش آن در جوامع امروزي، متأسّفانه به دلايلي كه گفته شد، هنوز هم در بسياري از كشورهاي درحال‌توسعه و كم‌پيشرفت جهان سوم، از جمله ايران، داده‌هاي مربوط به مرگ‌ومير، به ويژه در مورد نوزادان و اطفال، هرگز به آن درجه از پوشش نرسيده است كه بتوان بر اساس آن سطح مرگ‌ومير را با دقّت قابل‌قبولي بدست داد، زيرا در اندازه‌گيري ميزان‌هاي مرگ‌ومير در يك جمعيّت، نه تنها كيفيّت داده‌ها و اطّلاعات موجود بلكه جزئيات آن نيز تعيين‌كننده است. از اين‌رو، در اين گونه كشورها اندازه‌گيري سطح مرگ‌ومير به دشواري صورت مي‌گيرد و از دقّت لازم برخوردار نيست. براي رفع اين كمبودها، جوامع بشري بر آن شده‌اند تا از طرفي سطح پوشش و كيفيّت داده‌هاي حاصل از سيستم ثبت وقايع حياتي را ارتقاء داده و بهبود بخشند و از طرف ديگر، براي پُركردن خلأ‌هاي آماري در نظام ثبت وقايع حياتي، اطّلاعات بدست آمده از سرشماري‌ها و آمارگيري‌هاي نمونه‌اي را كه در مشاهده‌ي همزمان مشخّصه‌ها مناسبت پيدا مي‌كند، براي گردآوري اطّلاعاتي در زمينه‌ي مرگ‌ومير بكار گيرند. در سايه‌ي اين تلاش‌ها، جمعيّت‌شناسان توانسته‌اند بر پايه‌ی اطّلاعات بدست آمده از سرشماري‌ها و آمارگيري‌هاي نمونه‌اي، روش‌هايي براي محاسبه و برآورد شاخص‌هاي مرگ‌ومير ابداع كنند. اين روش‌ها كه در اصطلاح به روش‌هاي غيرمستقيم  شهرت يافته است، روز به روز كامل‌تر شده و امروزه مي‌تواند نيازهاي موجود در اين زمينه را به خوبي پاسخ دهد.

اين كتاب از سري انتشارات بخش جمعيّت‌‌‌ سازمان ملل متّحد است كه در شماره‌ی 107 مجلّه‌ي Population Studies در سال 1990 با عنوان؛ Step – by – Step Guide to the Estimation of Child Mortality منتشر شده و ترجمه‌ي فارسي آن در سال ۱۳۸۲ توسّط مركز مطالعات و پژوهش‌هاي جمعيّتي آسيا و اقيانوسيه منتشر شده است. هدف از نگارش اين راهنما، بدست‌دادن اطّلاعات لازم و ضروري براي كاربرد روش‌هاي غيرمستقيم برآورد مرگ‌ومير كودكان است. در اين راهنما، دو روش به بحث گذاشته شده است. اين روش‌ها مبتني بر اطّلاعاتي است كه با استفاده از روش‌هاي گذشته‌نگر درباره‌ي كودكان زنده به دنيا آمده توسّط زنان واقع در سنين توليدمثل بدست آمده و با عنوان "روش براس" و  "روش براس ـ مكراي" شناخته شده است. از آن‌جا كه داده‌هاي لازم براي كاربرد اين روش‌ها مبتني بر اطّلاعاتي است كه فقط به طور غيرمستقيم در ارتباط با مرگ‌ومير قرار مي‌گيرد، معمولاً به عنوان روش‌هاي غيرمستقيم برآورد مرگ‌ومير كودكان توصيف مي‌شوند. با توجّه به مشكلات موجود در ثبت وقايع حياتي در ايران، به ويژه در زمينه‌ي مرگ‌ومير، بدون ترديد در بسياري از موارد، برآورد و تحليل شاخص‌هاي مرگ‌ومير جز با استفاده از روش‌هاي غيرمستقيم برآورد محقّق نخواهد شد. نبودن كتابي به زبان فارسي كه بتواند راهنماي علاقه‌مندان به مطالعه‌ي مرگ‌ومير كودكان و اطفال باشد، يكي از انگيزه‌هاي اصلي مترجم براي برگرداندن اين اثر به زبان فارسي است.

آخرین بروز رسانی مطلب در چهارشنبه ، 22 آبان 1392 ، 05:28