مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
پنجشنبه ، 23 آبان 1392 ، 02:34

مقدّمه‌اي بر اصول و روش‌هاي تحليل جمعيّت‌شناختيDr. Hatam Hosseini

مؤلفين: گيلام جي وانش، مارك گ ترموت

مترجمين: دکتر حاتم حسيني، غلامرضا كهنسالي

 مقدمه

جمعيّت‌شناسي مطالعه‌ي جمعيّت، افزايش آن از طريق مواليد و درون‌كوچي و كاهش آن از طريق مرگ‌ومير و برون‌كوچي است. در مفهوم وسيع آن، جمعيّت‌شناسي مطالعه‌ي عوامل مؤثّر بر تغييرات جمعيّت و تأثير جمعيّت بر جهان اطراف ماست. عوامل مؤثّر بر تغييرات جمعيّت متفاوت‌اند؛ بعضي از آن‌ها منشأ زيستي و ژنتيك دارند (مانند حدّاكثر گستره‌ی زندگي)، امّا برخي ديگر ماهيّت اقتصادي ـ اجتماعي دارند (مانند علل محيطي مرگ، يا هنجارهاي اجتماعي مؤثّر بر باروري). تأثير عوامل جمعيّتي را مي‌توان در زمينه‌هاي مختلف مشاهده نمود. براي مثال، جمعيّتي كه به سمت سالخوردگي مي‌رود، ممكن است تأثيرات سوئي بر تركيب نيروي كار داشته باشد. يك تغيير عمده در شمار مواليد ساليانه تأثير مهمّي بر نظام آموزشي سال‌هاي آتي خواهد داشت. رشد جمعيّت نيز ممكن است به تنهايي تأثير سوئي بر ظرفيّت حمل[1] كره‌ی زمين داشته باشد و دست‌كم تعيين‌كننده‌ی عمده‌اي در كمّيت و كيفيّت محصولات كشاورزي‌اي كه در نهايت بايد توليد شود، باشد. بنابراين، از ديدگاه‌هاي مختلفي مي‌توان عوامل جمعيّتي را مورد مطالعه قرار داد و براي همين است كه جامعه‌شناسي جمعيّت[2] و اقتصاد جمعيّت[3] به عنوان دو حوزه‌ي مهم در مطالعات جمعيّتي درآمده‌اند. با اين‌حال، اين كتاب به منظور دربرگرفتن شاخه‌هاي مختلف تحقيق جمعيّت طرّاحي نشده است. هدف اين كتاب محدود به ارائه‌ی روش‌هايي براي تحليل محض روندها و تركيب جمعيّت است. بنابراين، اين كتاب صرفاً روي تحليل جمعيّت متمركز شده است، يعني آن جنبه از جمعيّت‌شناسي كه به روش‌هاي رياضي براي اندازه‌گيري تغيير جمعيّت و عوامل زيربنايي آن اختصاص يافته است. با اين‌حال، نبايد فراموش كرد كه جمعيّت‌شناسي صرفاً به اين گونه تكنيك‌ها محدود نمي‌شود. از طرفي، تحليل آماري ابزار توانايي است كه يك جمعيّت‌شناس نبايد از آن رويگردان باشد. از طرف ديگر، مانند بقيه‌ي علوم اجتماعي، عوامل جمعيّت‌شناختي با عوامل ديگري از زمينه‌هاي ديگر ارتباط متقابل دارند. وقايع اصلي جمعيّت‌شناختي (مواليد، مرگ‌ومير و مهاجرت) نمي‌توانند بدون مراجعه به علوم ديگر به درستي توضيح داده شوند.

معمولاً يكي از هدف‌هاي مهمّ جمعيّت‌شناس شناخت عوامل مؤثّر بر تغييرات جمعيّت است. براي مثال، شمار ساليانه‌‌ي مواليد را در نظر بگيريد كه از طرفي، به ريسك بچّه‌زايي[4] و از طرف ديگر، به شمار زوج‌هاي در معرض اين ريسك وابسته است. با اين‌حال، ريسك بچّه‌زايي در طول يك سال معيّن تحت تأثير عواملي چون سنّ زن و تا حدودي سنّ مرد، وضعيّت زناشويي آن‌ها (در بسياري از كشورها تنها نسبت كمي مواليد نامشروع دارند)، دوره‌ي ازدواج، شمار فرزندان زنده به دنيا آمده‌ی قبلي و ... است. بنابراين، جمعيّت متناظر در معرض بچّه‌زايي بر حسب سن، وضعيّت زناشويي، طول مدّت ازدواج و ... توزيع مي‌شود. با اين‌حال، اندازه‌گيري ريسك بچّه‌زايي به آن سادگي كه به نظر مي‌رسد، نيست. براي مثال، ريسك مربوط به گروهي از زنان در طول يك سال معيّن وابسته به باروري گذشته‌ی آن‌ها و تحت تأثير شرايط خاصّ سال مورد‌ مشاهده است. براي مثال، در طول جنگ، مواليد به تأخير مي‌افتد و بعد از جنگ جبران مي‌شود. بنابراين، جمعيّت‌شناس بدون در نظر گرفتن اين گونه عوامل تصادفي علاقه‌مند به بدست آوردن يك سنجه‌ي محض از باروري است. جمعيّت‌شناس حتّي اگر بتواند از اين گونه شرايط خاص كه به طور موقّت بر رفتار باروري تأثير مي‌گذارد، چشم‌پوشي كند، با اين‌حال هنوز با اين واقعيّت روبروست كه سنجه‌اي كه از رفتار توليدمثل بدست آورده چندان خالص نيست. زنان مي‌ميرند و يا مهاجرت مي‌كنند، در نتيجه از ميدان مشاهده خارج مي‌شوند. چنانچه اين زنان نمرده بودند و يا مهاجرت نمي‌كردند، ريسك خالص آن‌ها چگونه مي‌بود؟ آيا ريسك آن‌ها برابر با ريسك همان جمعيّتي مي‌بود كه در طول دوره‌ي مورد‌ مشاهده از مرگ يا مهاجرت گريخته‌اند؟ تحت چه شرايطي هر دو ريسك با هم برابر مي‌شدند؟

همان‌طور كه ديده مي‌شود، تحليل جمعيّت‌شناختي نمي‌تواند به مجموعه‌اي از تكنيك‌هاي ساده‌اي محدود شود كه براي بدست آوردن نتايج روشن در مورد مسائل ساده بكار برده مي‌شود. در بسياري از موارد مسائل را به آساني نمي‌توان تعريف كرد و بعضي روش‌ها را فقط در شرايط خاص مي‌توان بكار برد. وضعيّت به ويژه هنگامي پيچيده‌تر مي‌شود كه داده‌هاي موجود براي بکار‌بردن تكنيك‌هاي بدست آمده كافي نيست. بنابراين، هدف اصلي اين كتاب در مرحله‌ي نخست تعريف پرسش‌هاي صحيح براي مسائل خاص و ايجاد روش‌هاي پاسخ به اين پرسش‌ها، تأكيد بر فرضيه‌هايي كه بنيان روش‌ها هستند، و تعيين تورش‌هاي ممكن به هنگام تحقّق نيافتن فرضيه‌هاست. نتيجه‌ي اين رويكرد تعيين تشابهات ميان تكنيك‌هايي است كه در حوزه‌هاي اصلي جمعيّت‌شناسي بکار برده مي‌شود. براي مثال، همان نوع سنجه‌ها براي مطالعه‌ي مرگ‌ومير، ازدواج بار اوّل يا كارايي وسايل پيشگيري از بارداري استفاده مي‌شود. روش‌هايي كه در مورد باروري استفاده مي‌شود به آساني مي‌تواند در زمينه‌ي زناشويي و ... نيز گسترش يابد. بنابراين، زماني كه اصول اساسي قابل‌مشاهده مشخّص شده باشد، مي‌توان تكنيك‌هاي جمعيّت‌شناختي را به هسته كوچكي از روش‌شناسي محدود نمود. اين اصول اساسي در فصل‌هاي اوّل و دوم كتاب مورد بحث قرار گرفته است و بنابراين مواد ضروري مطالعه را قبل از پرداختن به فصل‌هاي ديگري كه در آن‌ها اين اصول در مورد اجزاي تغيير جمعيّت بکار برده شده، تشكيل مي‌دهد. در واقع، بعد از خواندن دو فصل اوّل، خواننده مي‌تواند به هر يك از فصل‌هاي بعدي بدون رعايت نظم فصول مراجعه كند زيرا فصل‌هاي بعدي هر يك به خودي خود كامل هستند و نيازي به مراجعه به فصل‌هاي اوّل و دوم ندارند.

دو فصل اوّل به ديدگاه دوگانه‌اي كه جمعيّت‌شناس به هنگام تحليل داده‌هاي جمعيّتي اتّخاذ مي‌كند اختصاص يافته است. يك رويكرد، تعيين متوسّط شمار فرزندان متولّدشده براي يك زن در طول زندگي و يا اين‌كه فرد چند بار در طول زندگي خود محلّ سكونتش را تغيير داده مي‌باشد. در اين‌جا، هدف مرتبط‌كردن وقايع جمعيّت‌شناختي به طول دوره‌ي زندگي است كه تحليل كوهورت[5] ناميده مي‌شود. رويكرد ديگر، بررسي چگونگي تغييرات جمعيّت از يك سال به سال ديگر است. براي مثال، جمعيّت ايالات متّحده در طول ده سال گذشته چقدر تغيير كرده است و اجزاي اين تغييرات چه هستند؟ در اين مورد وقايع جمعيّت‌شناختي به طور ساليانه مطالعه مي‌شود كه تحليل دوره[6] ناميده مي‌شود. اين دو رويكرد در تعارض با هم نيستند بلكه مكمّل يكديگرند. با بررسي مقطعي يك جمعيّت، مانند تحليل دوره، مي‌توان به فهم سهم افراد مشاهده‌شده در تغيير جمعيّت در مرحله‌ی معيّني از زندگي آن‌ها دست يافت. بخشي از اين تغيير ممكن است به علّت رفتار انتقالي و تأثير دوره‌ي مورد بحث باشد (يعني به تأخير انداختن مواليد در طول يك جنگ) و بخش ديگر آن احتمالاً ناشي از تغيير در رفتار بنيادي (مانند كاهش شمار فرزندان زنده به دنيا آمده) است. مورد اخير را مي‌توان توسّط تحليل كوهورت تعيين نمود و بنابراين اين نوع مكمّل ضروري تحليل دوره است. با اين‌حال، براي فهم اين‌كه چگونه جمعيّت و تركيب آن تغيير مي‌كند، بايد سنجه‌هاي كوهورت را به سنجه‌هاي دوره تبديل نمود. يك مثال ساده‌ي ديگر روابط ضروري ميان هر دو رويكرد را نشان خواهد داد. فرض كنيد يك جمعيّت‌شناس مي‌خواهد مسير آتي يك جمعيّت را پيش‌بيني كند. او با پيش‌بيني روند احتمالي متوسّط شمار فرزندان به دنيا آمده‌ي هر زن (رويكرد كوهورت) شروع خواهد كرد، امّا مجبور خواهد شد كه اين ارقام را به شمار ساليانه‌ي مواليد (رويكرد دوره) تبديل كند. اين به معني ارزيابي تغييرات در متوسّط سن به هنگام بچّه‌زايي (رويكرد كوهورت) و نيز تأثير احتمالي شرايط اقتصادي و اجتماعي آينده مانند ركود موقّت در اقتصاد (رويكرد دوره) است. روش فوق را همچنين مي‌توان در مورد پيش‌بيني مرگ‌ومير و مهاجرت‌هاي آينده بكار برد. بنابراين، در مطالعات جمعيّتي هم تحليل كوهورت و هم تحليل دوره مورد نياز است. تحليل كوهورت به بررسي تغييرات بنيادي در رفتار مي‌پردازد، ولي مستلزم ثبت وقايع جمعيّت‌شناختي در طول دوره‌ي زندگي است و به تجربيات گذشته اشاره دارد. تحليل دوره نشان مي‌دهد كه چگونه جمعيّت از يك سال به سال ديگر تغيير مي‌كند و بنابراين به داده‌هاي در سطح وسيع و انبوه نياز ندارد، از طرف ديگر، تحليل دوره نمي‌تواند به آساني بين تغييرات موقّتي و بنيادي در رفتار تفاوتي قائل شود.

در فصل اوّل بعضي از مفاهيم بنيادي تحليل كوهورت ارائه شده است. چگونه يك كوهورت تعريف مي‌شود، چگونه مي‌توان كوهورت‌ها و وقايع را بر روي يك دياگرام دو بعدي، دياگرام لگزيس، نشان داد و چگونه زمان در اندازه‌گيري‌هاي جمعيّت‌شناختي دخالت مي‌كند. سپس به اصول اساسي تحليل در فقدان عوامل مداخله‌گر، در يك حالت محض، مي‌پردازد. يك تمايز اساسي بين وقايع تكرارپذير و تكرارناپذير[7] صورت گرفته است. توزيع اين نوع وقايع زماني كه به يكي از سه سنجه‌ي اصلي تحليل جمعيّت يعني وقايع تقليل‌يافته[8]، ميزان درمعرض‌بودن[9] و احتمالات كاهش[10] تبديل شده باشند، مي‌تواند از طريق شدّت[11] و زمان‌بندي[12] آ‌ن‌ها مشخّص شود. فصل اوّل با بخشي كه در ارتباط با ارزيابي اين شاخص‌ها در حضور عوامل مداخله‌گر است پايان مي‌يابد. براي اين منظور، تمايز عمده‌ي ديگري صورت مي‌گيرد، اين بار بين پديده‌هايي كه افراد را از دور مشاهده خارج مي‌كند يا خارج نمي‌كند. روش‌هايي كه مي‌تواند براي دومي بكار رود در مورد اولي كاربرد ندارد.

در فصل دوم به اصول اساسي تحليل دوره پرداخته شده است. اهداف دوگانه‌ي تحليل دوره بيان شده است؛ استانداردكردن يا به ترتيب ناشي از تأثير ساختارها و فراواني‌ها بر تغيير و تبديل، يا برآورد از طريق سنجه‌هاي دوره‌اي شدّت و زمان‌بندي پديده‌هايي كه بايد اندازه‌گيري شود. در اين فصل نشان داده شده كه هرچند اهداف اوّليه هميشه معتبر است ولي رويكرد آخر بدون اشكال نبوده و ممكن است به نتايج سويافته‌اي منجر شود.

فصل‌هاي بعدي به كاربرد اين اصول اساسي در مورد اجزاء تغيير جمعيّت يعني مرگ‌ومير، زاد و ولد و تحرّك مكاني مي‌پردازد. با اين‌حال، از آن‌جا كه در بسياري از كشورها بيش‌تر مواليد مشروع است، يعني مواليد در مورد زنان ازدواج‌كرده اتّفاق مي‌افتد (تعريف يك زن ازدواج‌كرده بستگي به قوانين و رسوم محلّي دارد)، فصل ويژه‌اي به موضوع ازدواج و گسيختگي ازدواج اختصاص يافته است. هرچند زناشويي يك پديده‌ی كاملاً جمعيّت‌شناختي نيست (يعني يكي از اجزاي تغيير جمعيّت نيست) امّا در بسياري از موارد تأثير آن بر زاد و ولد به انداره‌اي است كه ناديده‌گرفتن آن جايز نيست، هرچند كه اين ديدگاه خود جاي بحث دارد.

بيش‌تر روش‌هاي ارائه شده در اين كتاب متّكي بر گردآوري داده‌هاي كافي يا از طريق مجموعه‌ي سرشماري‌ها و يا از طريق وقايع حياتي است. روش‌هاي غيرمعمول بسط‌يافته براي جمعيّت‌شناسي تاريخي يا جمعيّت‌شناسي كشورهاي درحال‌توسعه كه فاقد آمارهاي جاري جمعيّت (و حتّي آمارهاي بيش‌تري راجع به تغييرات جمعيّت) مي‌باشند، در اين كتاب به دو دليل مورد بحث قرار نگرفته است. دليل نخست به خاطر جلوگيري از حجيم شدن كتاب و دليل مهم‌تر به خاطر آن است كه بسياري از اين روش‌هاي غيرمعمول پاسخ‌هايي هستند به يك شرايط خاص و به اصول وسيع‌تر تحليل كه هدف اصلي اين كتاب است، اشاره نمي‌كنند. با اين‌حال، بايد توجّه داشت كه حتّي در كشورهاي پيشرفته گردآوري داده‌ها كاملاً دقيق نيست و بسياري از موارد مهم، مگر از طريق پيمايش‌هاي خاص، گردآوري نمي‌شوند و يا نمي‌توانند گردآوري شوند. فصل مربوط به مهاجرت به بعضي از اين مسائل مي‌پردازد زيرا داده‌هاي مربوط به مهاجرت حتّي در كشورهاي پيشرفته نيز به طور كامل رضايت‌بخش نيست. روش‌هاي غيرمستقيم برآورد مهاجرت ارتباط نزديكي با اصول اصلي گوناگون تحليل جمعيّت‌شناختي دارد و بنابراين مي‌توانند در حيطه‌ي مباحث اين كتاب قرار بگيرد. در نهايت، استفاده از رياضيات به حدّاقل ممكن تقليل يافته، هرچند بعضي از بخش‌ها، به ويژه دو فصل اوّل، ممكن است ابهام‌آميز به نظر آيد، ولي مي‌توان با حدّاقل نياز به رياضيات گسترش مفاهيم را پيگيري نمود. در واقع، بيش‌تر مطالب اين كتاب صرفاً نياز به عمليات اوّليه‌ي رياضي دارد. اگر بعضي از مطالب سخت‌تر در نتيجه‌ي اين كار از بين رفته است، ولي اميدوارم از طريق سهولت در پيگيري مطالب جبران شده باشد. با اين‌حال، از وظيفه‌ی سنگين ارائه‌ي مدل‌هاي جمعيّت‌شناختي بدون كمك از رياضيات پيشرفته خودداري كرده‌ايم و بنابراين ترجيح داده‌ايم كه مدل‌هاي رياضي را از كتاب خارج كنيم. ما بر اين باور هستيم كه اين گونه حذف ارادي و اختياري در يك كتاب مقدّماتي نگران‌كننده نيست. منابع متعدّدي را در ارتباط با اين موضوع مي‌توان در فهرست منابع در پايان هر فصل بدست آورد. این کتاب در سال 1383 توسّط دکتر حاتم حسینی و غلام‌رضا کهنسالی به زبان فارسی ترجمه و در 314 صفحه و شمارگان 1500 جلد توسّط انتشارات دانشگاه بوعلی سینا منتشر شده است.

 

[1] . Carrying Capacity- [2] . Population Sociology- [3] . Economics of Population - [4] . Risk of Childbearing - [5] . Cohort Analysis- [6] . Period Analysis - [7] . Renewable and nonrenewable Events - [8] . Reduced Events - [9] . Exposure Rates - [10] . Probabilities of Attrition - [11] . Intensity - [12] . Tempo

آخرین بروز رسانی مطلب در پنجشنبه ، 23 آبان 1392 ، 13:52
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب