مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
چهارشنبه ، 20 مهر 1390 ، 06:11

سازگاری اجتماعی ـ جمعیّتی نسل دوم افغان‌ها در ایرانDr. Sadeghi*

دکتر رسول صادقی

    مهاجرت، کاتالیزور تغييرات اجتماعی و جمعيتي گسترده در ابعاد مختلف زندگی مهاجران از جمله خانواده است. حرکات و جابجایی‌های مهاجرتی از یک جامعه‌ی سنّتی به جامعه‌ی مدرن، گذار و انتقال به الگوهای مدرن خانواده را در میان مهاجران تسهیل و تسریع می‎کند. واکاوی و تحلیل مکانیزم‎های گذار خانواده و ابعاد جمعیّتی آن در میان مهاجران در بستر اجتماعی جدید یکی از مهم‌ترین علائق تحقيقاتي جمعیّت‎شناسي است. هم‌چنین، درك نگرش‌ها و رفتارهاي جمعيّتي مهاجران و کندوکاو تغييرات آن، روزنه و زواياي جديدي از فرايند پیچیده‌ی سازگاري مهاجران و پیامدهای جمعیّت‌شناختی آن را فراروی محقّقان و سیاست‌گذاران می‌گشاید. در این راستا، تحقیق حاضر به واکاوی این موضوع پرداخته است که "چگونه واقعه‌ی مهاجرت و زندگي در بستر اجتماعي جديد، رفتارها و نگرش‌هاي جمعيّتي مهاجران را تغییر مي‌دهد؟"

طرح این پرسش در کشور ایران از آن جهت اهمیّت دارد که ایران از سال 1358 به بعد ميزبان بيش از سه ميليون مهاجر و پناهنده از كشور افغانستان بوده است. تجربه‌ی سه دهه زندگی افغان‌ها در ایران همراه با الگوی باروری بالا موجب ظهور و اهمیّت‌یافتن نسل دوم مهاجران شده است. با اين‌حال‏، علی‌رغم این حجم بالای حركات مهاجرتی، تجربه‌ی اقامتی طولاني و ظهور نسل دوم مهاجران، دانش تئوریکی و تجربی درباره‌ی تجارب و تغییرات اجتماعي و جمعيّتي افغان‌ها در ایران نسبتاً کم و محدود است. بر این اساس، مطالعه‌ی حاضر به دنبال ارائه‌ی‎ تحليلي اجتماعي‎ ـ‎ جمعيّتي از فرايند سازگاري مهاجران افغان در ايران با تأكيد بر نسل دوم مهاجران بوده است. در این راستا از سه رویکرد متفاوت امّا بهم وابسته یعنی رویکردهای ساختاری، نسلي و نگرشی ‎ـ رفتاری در اندازه‌گیری سازگاری اجتماعی و جمعیّتی استفاده شده است. هر كدام از اين رويكردها از زاويه‌ی خاصّی به واكاوي فرایند سازگاري و پیامدهای آن مي‌پردازند. رويكرد ساختاري، ابعاد كلان و ميزان تفاوت‌ها و شباهت‌های اقتصادی ـ اجتماعی و جمعیّتی با جامعه‌ی ميزبان و تأثير سياست‌ها بر آن‌ها را بررسی می‌کند. رويكرد نسلي، تفاوت‌ها و شباهت‌های بین نسلي (نسل‌های اول و دوم) در درون اجتماع مهاجران را اندازه‌گیری و تحلیل می‌کند. در نهایت، رويكرد نگرشي ـ رفتاري با تمرکز بر نسل دوم مهاجران به واکاوی الگوهای سازگاری در سطح فردی و تبیین نوسانات آن می‌پردازد.

در چارچوب رویکردهای تحلیلی مذکور و استفاده از تحلیل ثانویه‌ی داده‌های خرد سرشماری 1385 مهاجران افغان و ایرانی‌ها و هم‌چنین داده‌های گردآوری‌شده از طریق اجرای پیمایش نمونه‌ای بر روی جوانان نسل دوم افغان در شهرهای تهران و مشهد در سال 1389 مطالعه‌ی حاضر به دنبال پاسخ به سه پرسش كليدي در حوزه‌ی سازگاري اجتماعي و جمعيّتي مهاجران بوده است: فرايند و الگوهاي سازگاري اجتماعي مهاجران افغان (به ویژه نسل دوم) در ايران چگونه است؟ عوامل و تعيين‌كننده‌هاي آن كدام‌اند؟ در نهايت اين‌كه، اين فرايند و الگوهای آن چگونه منجر به تغییر ابعاد جمعیّتی / خانواده می‌شود و مكانيزم تأثيرگذاري آن چگونه است؟

نتایج مطالعه نشان داد خانواده نهادي است كه در آن تعامل پويا بين ساختار، فرهنگ و عامليّت وجود دارد. ابعاد و الگوهای خانواده و فرایندهای جمعیّتی مرتبط با آن (از قبیل ازدواج و باروری) در میان مهاجران از ساختارها و نیروهای اجتماعی جامعه‌ی میزبان (ساختار)، چارچوب‌های فرهنگی قبل از مهاجرت (فرهنگ) و همین‌طور مشخّصه‌های فردی و محاسبات عقلانی خود مهاجران (عاملّیت) متأثّر می‌شوند. در واقع، تعامل این عوامل و نیروها هستند که پویایی خانواده را در میان مهاجران رقم می‌زنند. بر این مبنا، رفتارهای جمعیّتی مهاجران تحت‌ تأثیر هم شرایط اقتصادی ـ اجتماعی (عوامل ساختاری) و هم هنجارها و ارزش‌های اجتماعات یا گروه‌هایی که بدان‌ها تعلّق دارند (عوامل فرهنگی) است. در نتیجه، تغییر رفتارهای جمعیّتی مهاجران بازتاب شرایط اقتصادی ـ اجتماعی و هنجارهای فرهنگی در حال تغییر مهاجران می‌باشد. بر این اساس، در بستر حرکت و جابجایی از یک محیط سنّتی (نظیر افغانستان) به محیط مدرن (نظیر ایران) به لحاظ رژیم‌های جمعیّتی/ خانواده، گذار و انتقال به الگوها و ابعاد مدرن خانواده تسهیل و تسریع می‎شود. در بستر این گذار، سازگاري مهاجران با جامعه‌ی میزبان در ابعاد ساختاری و فرهنگی نقش تعیین‌کننده و برجسته‌ای ایفاء می‌کند. سازگاري از طريق دو كانال شرايط ساختاري (فرصت‌ها و محدوديّت‌هاي ساختاري جامعه‌‌ی ميزبان) و ایده‌ای ـ هنجاري (پذيرش هنجارهاي فرهنگی جامعه‌ی ميزبان) خانواده و فرایندهای جمعیّتی مرتبط با آن را در میان مهاجران تحت تأثیر قرار می‌دهد.  

بر اساس یافته‌های تحقیق همراه با افزایش سازگاری ساختاری یا ادغام اقتصادی ـ اجتماعی در جامعه‌ی میزبان، تفاوت‌ها و واگرایی‌های بومی ـ مهاجر در رفتارهای جمعیّتی کاهش یافته و در مقابل هم‌گرایی نسبی با هنجارهای و رفتارهای جمعیّتی جامعه‌ی میزبان ایجاد می‌شود. البتّه، هم‌گرایی کامل منوط به تحقق بُعد دیگر سازگاری یعنی سازگاری فرهنگی با جامعه‌ی میزبان (فرهنگ‌پذیری) است. از اینرو، تغییر الگوهاي نگرشی ـ رفتاري خانواده در میان مهاجران نوعي سازگاري و پاسخ به شرايط اقتصادي و اجتماعي جامعه‌ی میزبان از یکسو و پذیرش ايدئولوژي‌ها، ایده‌ها و هنجارهای فرهنگی جامعه‌ی میزبان از سوی دیگر می‌باشد. در این راستا، سیاست‌ها و برنامه‌های دولت، سازمان‌های بین‌المللی، و نهادهای مردم نهاد (NGO) در جهت افزایش آموزش و تحصیلات، بهبود موقعیّت اقتصادی ـ اجتماعی مهاجران (به ویژه زنان)، دسترسي به خدمات مراقبت‌هاي بهداشتي، برنامه‌هاي تنظيم خانواده، و هم‌چنین اشاعه‌ی ايده‌ها، نگرش‌ها و رفتارها از طريق فرايند تعامل اجتماعي و شبكه‌هاي اجتماعي، و رسانه‌ها همگي در فراهم‌کردن بستری برای تغییر رفتارهای جمعیّتی مهاجران نقش دارند.

هم‌چنین نتایج مطالعه نشان داد فرایندهای سازگاری ساختاری و فرهنگی مهاجران افغان در جامعه‌ی ایران تدریجی و زمان‌مند بوده است، به طوری که نسل دوم مهاجران افغان از سازگاري اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بيش‌تری با جامعه‌ی ايران در مقایسه با نسل اول برخوردار بوده، در نتیجه رفتارها و الگوهاي جمعیّت‌شناختی متمايزتری از نسل اول و تقريباً شبيه ايراني‌ها داشته‌اند. تغيير نگرش‌ها و رفتارهاي ازدواج و باروري جوانان نسل دوم، تا حدودي ناشي از دسترسی به آموزش و تحصيلات، عدم امنيّت‌هاي اقتصادي و اجتماعي در جامعه‌ی ميزبان، خدمات بهداشت باروري، تعاملات اجتماعي و شبكه‌هاي اجتماعي رسمي و غير رسمي، اشاعه و پذيرش ايده‌هاي جديد و ... می‌باشد.

با این‌حال، علی‌رغم سازگاری اجتماعی و هم‌گرایی جمعیّتی بیش‌تر نسل دوم افغان‌ها با جامعه‌ی ایران در مقایسه با نسل اول، نتایج مطالعه نشان داد که تنوّع و تفاوت‌های گسترده‌ای در درون نسل دوم مهاجران به لحاظ الگوها و سطوح سازگاری مشاهده شد که ماهیّت ناهم‌سان و غیریک‌ دست‌بودن نسل دوم مهاجران را نشان می‌دهد. بعلاوه، بسته به الگوهای سازگاری سرعت تغییرات نگرشی ـ رفتاری خانواده متفاوت بوده است. برای مثال، افرادی كه در گروه همانند‌شده و ادغام‌شده طبقه‌بندی شده‌اند، بیش‌تر و سريع‌تر از افراد جدایی‌گزین با ارزش‌ها، هنجارها و رفتارهاي خانواده جامعه‌ی ایران انطباق پيدا كرده‌اند و از نگرشها و رفتارهاي مدرنتري نسبت به خانواده برخوردار بوده‌اند.

بطور کلی، از یافتههای مطالعه میتوان چنین نتیجهگرفت که تحول و انقلابی در ابعاد جمعیّتیـ خانواده در میان مهاجران افغان در ایران در حال رخ دادن است. موتور این تغییر و تحول، نسل دوم مهاجران هستند که بخش قابل توجهی از آنها اکنون به سنین ازدواج و فرزندآوری رسیدهاند. به بیان دیگر، گذار و تغییرات اجتماعیـ جمعیّتی در میان افغانها با ظهور نسل دوم مهاجران تسریع شده است. تغيير نگرشها، باورها و جهتگيريهای جوانان نسل دوم افغان به سمت خانواده مدرن در بستر فرایند سازگاری با جامعه ایران نه تنها ميتواند پتانسيلي براي تغييرات خانواده در ميان اجتماع افغانها در ايران باشد، بلکه در صورت بازگشت نیز میتواند چنین نقشی را در جامعه افغانستان ایفاء کند.

این مطلب در نشریه‌ی "کتاب ماه علوم اجتماعی"، ویژه‌ی جمعیّت‌شناسی، سال پانزدهم، دوره‌ی جدید، شماره‌ی 42 و 43، شهریور و مهر 1390، صص 103-101چاپ شده است. برای دسترسی به فایل این شماره‌ی کتاب ماه به صورت پی دی اف، این‌جا کلیک کنید.


* مطالب این بخش چکیده‌ای از رساله‌ی دکتری نگارنده با همین عنوان است که در دانشکده‌ی علوم اجتماعی دانشگاه تهران و با راهنمایی دکتر محمّدجلال عبّاسی شوازی به انجام رسیده است.

آخرین بروز رسانی مطلب در سه شنبه ، 13 دی 1390 ، 03:12
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب