مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
يكشنبه ، 4 خرداد 1393 ، 17:39

پیمایش نیّات باروری در شهر تهران، 1391Dr. Amir Erfani

دکتر امیر عرفانی

چکیده

پیمایش نیّات باروری در شهر تهران با عنوان فرعی «بررسی میزان‌ها، رفتارها، ترجیحات و نیّات باروری مردان و زنان جوان متأهّل ساکن شهر تهران» در سال 1391 توسّط آقای دکتر امیر عرفانی، دانشیار جمعیّت‌شناسی در گروه جامعه‌شناسی دانشگاه نیپیسینگ کانادا طرّاحی و اجرا شد. این پیمایش با حمایت‌های مالی مركز مطالعات و پژوهش‌هاي جمعیّتي آسيا و اقيانوسيه و دانشگاه نیپیسینگ  انجام شده است. در پیشگفتار این گزارش مجری طرح می‌نوبسد: «سطح باروری در ایران طیّ دهه‌ی گذشته زیر سطح جایگزینی (کم‌تر از دو فرزند به ازای هر زن) باقی مانده است. به موازات این روند کاهنده‌ی باروری، شاهد افزایش در نسبت خانواده‌های تک فرزند و بدون فرزند، و تأخیر در سنّ ازدواج و تشکیل خانواده هستیم. باروری پایین و به همراه این تحوّلات جمعیّتی، که دغدغه‌ی کنونی سیاستگذاران جمعیّتی و اندیشمندان علوم اجتماعی در ایران است،  پیامدهای اساسی را برای جامعه‌ی معاصر ایران  در بر خواهد داشت. پس از یک دهه تجربه‌ی باروری پایین، ایران مانند بسیاری از کشورهای پیشرفته‌ی آسیایی و اروپایی، در حال ورود به یک رژیم جدید جمعیّتی با مشخّصه‌های بارز کاهش جمعیّت و تسریع در پیری جمعیّت می‌شود. بازنگری و یا تدوین و اجرای موفّق هر گونه سیاست جمعیّتی جهت افزایش سطح باروری در کشورهای واجد باروری پایین (مانند ایران) متّکی به ارتقای شناخت ما از رفتارها، ترجیحات و نیّات باروری زوجین، دلایل نخواستن فرزند، عوامل مؤثّر بر نیّات باروری آن‌ها، و شناسایی زیر گروه‌های جمعیّتی دارای نیّات باروری پایین و بسیار پایین است. شناخت نیّات باروری مردم از این جهت مهم است که نیّت باروری به عنوان عامل تعیین‌کننده‌ی بلافصل رفتار باروری شناخته می‌شود. هدف اصلی پیمایش نیّات باروری فراهم‌کردن اطّلاعات به روز درباره‌ی میزان‌ها و روندهای باروری، رفتارها و ترجیحات باروری، و توصیف و تبیین نیّات باروری جوانان متأهّل ساکن شهر تهران است، نسلی که آینده‌ی سطوح باروری کشور تا اندازه‌ی زیادی متأثّر از نیّات و رفتار باروری آن‌ها است. یافته‌های ارایه‌شده در این گزارش نشانگر تحوّلات مهمّی در میزان‌ها و رفتارهای تولید مثلی شهروندان جوان متأهّل تهرانی طیّ 12 سال گذشته است، به‌طوری‌که میزان‌های باروری با اندکی کاهش طیّ سه سال گذشته همچنان زیر سطح جایگزینی باقی مانده‌اند. نتایج حاصل از پیمایش همچنین حاکی از وجود تمایل زیاد برای تحدید موالید و تک فرزند باقی ماندن  و ترجیح برای خانواده‌ی کوچک‌تر است. این تمایلات و ترجیحات در بین زیرگروه‌های جمعیّتی و اقتصادی ـ اجتماعی متفاوت است. از این رو، موفّقیت هرگونه سیاست تشویق موالید در گروی لحاظ کردن این تفاوت‌ها در میزان‌ها، رفتارها، ترجیحات و نیّات باروری در فرآیند اصلاح و تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های جمعیّتی خواهد بود». خلاصه‌ی این گزارش را در ادامه مطالعه کنید.

سطح باروری در جمعیّت ایران طیّ دهه‌ی گذشته زیر سطح جایگزینی (کم‌تر از دو فرزند به ازای هر زن) باقی مانده است. در حال حاضر، میزان باروری کل در 26 استان از 31 استان ایران کم‌تر از دو فرزند است. پس از یک دهه تجربه‌ی باروری پایین، ایران مانند بسیاری ازکشورهای پیشرفته‌ی آسیایی و اروپایی، در حال ورود به یک رژیم جدید جمعیّتی با مشخّصه‌های بارز کاهش جمعیّت و تسریع در پیری جمعیّت می‌شود. بازنگری و یا تدوین و اجرای موفّق هرگونه سیاست جمعیّتی جهت افزایش سطح باروری در ایران متّکی به ارتقای شناخت ما از نیّات باروری زوجین، دلایل نخواستن فرزند، و عوامل مؤثّر بر نیّات باروری آن‌ها، و شناسایی زیر‌گروه‌های جمعیّتی دارای باروری و نیّات باروری پایین و بسیار پایین است. شناخت از نیّات باروری مردم از این جهت مهم است که نیّت باروری به عنوان عامل تعیین‌کننده‌ی بلافصل سطح باروری شناخته می‌شود.

با هدف فراهم کردن چنین اطّلاعات و شناختی برای سیاست‌گذاران جمعیّتی، طرح پیمایش نیّات باروری شهر تهران در تابستان 1391 در نمونه ای بالغ بر 2267 نفر از زنان متأهّل 35-15 ساله و مردان دارای همسر زیر 36 سال ساكن در مناطق 22‌گانه‌ي شهر تهران اجرا شد. برای بررسی روند تغییرات میزان‌های باروری، از داده های پیمایش 1388 باروری تهران و پیمایش 1379 جمعیّت و سلامت ایران نیز استفاده شد.

یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که سطح باروری زنان متأهّل 15-35 ساله ساکن شهر تهران طیّ سه سال گذشته با 21 درصد کاهش از 1/4 در 1388 به 1/1 فرزند در 1391 رسیده است. بنابراین گزارش، پایین‌ترین میزان‌های موالید در بین زنان دارای درآمد بالا (0/7) و ساکنین مناطق بالای تهران (0/7 تولّد) دیده شد. افزایش تأخیر در سنّ ازدواج (از 21 به 22 سال)، به خاطر گذراندن سال‌های بیش‌تر برای تحصیل و جستجو برای شغل و تثبیت شدن درکار بیرون خانه، افزایش زمان به تأخیر انداختن فرزند‌آوری (از 29 ماه به 35 ماه) از جمله دلایل باروری پایین در بین این گروه‌های اقتصادی ـ اجتماعی جمعیّت است. بدیهی است که باروری پایین در این گروه‌های جمعیّتی زنان سهم به سزایی در تداوم سطح پایین کنونی باروری ایران دارد.

سایر یافته‌ها نشان داد که شرایط اقتصادی ـ اجتماعی کنونی کشور تأثیر شگرفی بر درک مردم از تعداد ایده‌آل فرزندان دارد. وقتی از پاسخگویان پرسیده شد که در شرایط واقعی کنونی زندگی و در شرایط کاملاً ایده‌آل اجتماعی و اقتصادی زندگی مایلید چه تعداد فرزند در طول زندگی‌تان داشته باشید، آن‌ها به‌طور متوسّط 1/6 و 2/2 فرزند را به عنوان تعداد ایده‌آل به ترتیب برای شرایط واقعی و شرایط ایده‌آل زندگی اظهار کردند. بنابراین، چنان‌چه شرایط زندگی برای شهروندان به سوی یک زندگی نسبتاً ایده‌آل نزدیک شود انتظار می‌رود که تمایل برای داشتن تعداد فرزندان بیش‌تر حاصل شود. همچنین، بایستی توجّه داشت که با افزایش سنّ ازدواج، سطح تحصیلات و درآمد، و تعداد فرزندان کنونی، میانگین تعداد ایده‌آل فرزندان کاهش می‌یابد.

مهم‌ترین بخش این گزارش مربوط به بررسی نیّات باروری زنان و مردان متأهّل جوان است که سطح باروری و رشد جمعیّت در آینده‌ی نزدیک بستگی زیادی به تصمیم‌گیری آن‌ها برای داشتن فرزند در آینده نزدیک دارد. آگاهی از این امر برای تدوین و اجرای موفّق سیاست‌های مشوّق موالید ضروری است. یافته‌های مربوط به نیّات باروری زوجین جوان نشان می‌دهد که 40 درصد مردان و زنان جوان متأهّل در تهران هیچ فرزند دیگری در آینده نمی‌خواهند و 15 درصد پاسخگویان نسبت به داشتن فرزند دیگر«مردد» هستند. این در حالی است که 9 درصد افراد بدون فرزند می‌خواهند برای همیشه بدون فرزند باقی بمانند، و 34 درصد تک فرزندها و 81 درصد دارندگان دو فرزند دیگر هیچ فرزندی نمی‌خواهند. همچنین، بیش‌ترین نسبت مرددها (23 درصد) در میان تک فرزند‌ها دیده می‌شود.

در بخش نهایی این گزارش، عوامل تأثیر‌گذار بر شکل‌گیری نیّات باروری جمعیّت جوان متأهّل بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که پس از کنترل تأثیر ویژگی‌های فردی پاسخگو (مانند جنس، سن، تعداد فرزندان، درآمد و منطقه‌ی سکونت)، نگرش منفی‌تر به فرزندآوری و احساس وجود فشار اجتماعی کم‌تر برای داشتن فرزند با احتمال نخواستن هیچ فرزند (دیگر) در آینده و یا مردد بودن در این زمینه رابطه‌ی قوی‌ای دارد، به‌طوری‌که افرادی که فکر می‌کنند آوردن فرزند دیگر موجب وخیم‌تر شدن وضعیّت مالی، لذّت بردن از زندگی، روابط زناشویی، احساس امنیّت در زندگی، و نگرش اطرافیان به آن‌ها می‌شود، احتمال بیش‌تری دارد که هیچ فرزندی نخواهند و اظهار کنند که هنوز در این مورد تصمیمی نگرفته‌اند. بدیهی است که چنین نگرش منفی به فرزند‌آوری می‌تواند تا اندازه‌ای متأثّر از شرایط کنونی زندگی اقتصادی و اجتماعی افراد باشد. با این‌حال، نیاز است تا تأثیر اشاعه‌ی روز افزون الگوها و هنجارهای مادّی و فردگرایانه‌ی مرتبط با زندگی فردی و خانوادگی بر ایجاد هنجارهای منفی به فرزندآوری مورد بررسی قرار گیرد. 

یافته‌های این گزارش همچنین نشان داد که با کاهش احساس وجود فشارهای اجتماعی برای داشتن فرزند دیگر ازسوی والدین، دوستان و خویشان، فرد احتمال کم‌تری دارد که در آینده فرزند دیگری بخواهد و بیش‌تر تمایل دارد فرزندآوری را برای همیشه متوقّف کند. این یافته بر این امر دلالت دارد که گسترش هنجارهای مخالف خانواده‌ی بزرگ در میان والدین، خویشان، دوستان و شبکه‌های اجتماعی‌ای که فرد به‌طور تنگاتنگی با آن‌ها در کنش و واکنش است، می‌تواند عامل تشویقی برای انتخاب الگوی خانواده‌ی بی‌فرزند و تک فرزند باشد.

بر اساس سایر یافته‌های این گزارش، دسترسی افراد به منابع گوناگون اقتصادی و حمایتی که تشویق به فرزندآوری را هدف قرار داده است، تأثیرات متفاوتی بر نیّات باروری آن‌ها دارد. برای مثال، در مقایسه با سایر منابع حمایتی، برخورداری از «پوشش بیمه‌ی اجباری درمان رایگان مادر و کودک»با هدف افزایش توانمندی فرد برای داشتن فرزند دیگر، بیش‌ترین تأثیر را بر نیّت باروری فرد دارد، به‌طوری‌که در مقایسه با افرادی که در آینده فرزند دیگری می‌خواهند، کسانی‌که که معتقدند با وجود «پوشش بیمه‌ی اجباری درمان رایگان مادر و کودک» قادر خواهند بود فرزند دیگری داشته باشند، 61 درصد کم‌تر از سایر افراد احتمال دارد که هیچ فرزند دیگری نخواهند.

 از طرف دیگر، «افزایش مرخصی استعلاجی زایمان و مرخصی بدون حقوق» و «اختصاص سبد تغذیه‌ی ماهانه‌ی رایگان» با هدف افزایش توانمندی فرد برای داشتن فرزندی دیگر، هیچ تأثیر معنی‌داری بر نیّت باروری افرادی که هیچ فرزند دیگری نمی‌خواهند ندارد. یکی از دلایل این امر می‌تواند این واقعیّت باشد که کم‌تر از یک ششم  زنان متأهّل در ایران شاغلند. همچنین، یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که وضعیّت اشتغال فرد هیچ رابطه‌ی معنی‌داری با نیّات باروری وی ندارد. از این رو، اگرچه برخورداری گروه بسیار اندکی از زنان متأهّل که شاغل هستند، از افزایش مرخصی استعلاجی شاید بتواند تأثیر اندکی بر نیّت باروری آن‌ها ار طریق تغییر در زمانبندی موالید بگذارد، امّا بر نیّت بخش اعظم زنان متأهّل که غیر شاغل‌اند تأثیری نخواهد گذارد.

علاوه بر این، یافته‌ها نشان می‌دهد که افرادی که معتقد بودند که با «به رسمیّت شناختن خانه‌داری به‌عنوان شغل همراه با بیمه‌ی بازنشستگی» و با «پرداخت حقوق ماهانه به زنان خانه‌دار دارای فرزند خُردسال و یا باردار «تصمیم آن‌ها به داشتن فرزند تغییر خواهد کرد، احتمال کم‌تری داشتند که در آینده هیچ فرزند دیگری نخواهند و یا در این خصوص مردد باشند». این یافته دلالت بر این امر دارد که به هنگام تدوین هر گونه سیاست تشویقی برای افزایش میزان باروری در کشور، لازم است زنان غیر شاغل در اولویّت و مرکز توجّه سیاست‌های پیشنهادی قرار گیرند؛ چرا که اکثر زنان متأهّل جوان در ایران غیرشاغل هستند. به علاوه، بایستی به این نکته توجّه نمود که اجرای این‌گونه سیاست‌های حمایتی برای زنان غیر شاغل خانه‌دار مستلزم فراهم کردن منابع مالی بی‌شماری است که می‌تواند مافوق امکانات اقتصاد کنونی کشور باشد. اجرای چنین سیاست‌های تشویقی زادوولد حتّی برای بسیاری از کشورهای ثروتمند توجیه اقتصادی ندارد.

آخرین بروز رسانی مطلب در دوشنبه ، 11 آبان 1394 ، 06:30
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب