چاپ
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
جمعه ، 30 فروردين 1398 ، 05:45

روش‌های پیش‌بینی جمعیّتMethods for Population Projections

استنلی کی، اسمیت؛ جف تیمن؛ دیوید ا. سوانسون

ترجمه: دکتر حاتم حسینی؛ دکتر میلاد بگی

رابطه‌ي ميان جمعيّت و برنامه‌ريزي توسعه‌ي ملّی، منطقه‌ای و محلّی رابطه‌ا‌ي دو سويه است. برنامه‌ریزان ناگزیرند به نقش و جايگاه عوامل جمعيّتي در طرّاحي و تدوين برنامه‌ها و نيز نقش برنامه‌هاي توسعه‌ي اقتصادي و اجتماعي در دگرگون‌كردن وضع جمعيّت‌ها توجّه داشته باشند. با پيشرفت فنون و روش‌هاي جمعیّت‌شناختی، از نيمه‌ي دوّم قرن بيستم، پيش‌بيني جمعيّت کل، ترکیب سنّي و جنسی جمعیّت، جمعيّتی که لازم است آموزش ببیند، جمعيّت شهري و روستايي و ... توسعه و گسترش زيادي پيدا كرده است. یکی از مسئولیّت‌های جمعیّت‌شناسان، پیش‌بینی شمار و ترکیب سنّی و جنسی جمعيّت آينده است. این کار فراتر از یک پيش‌گويي عاميانه است. جمعیّت‌شناس بر اساس اطّلاعات موجود در زمان پیش‌بینی و نیز ارائه‌ی فرض‌هايي درباره‌ي روندهاي آينده‌ي هر يك از تعیین‌کننده‌های شمار و ترکیب سنّی و جنسی جمعيّت - باروری، مرگ‌ومیر و مهاجرت – پیش‌بینی می‌کند. بنابراین، اطّلاع و آگاهی از برهم‌کنشی نیروهای باروری، مرگ‌ومير و مهاجرت ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. بر این اساس می‌توان گفت پيش‌بيني جمعيّت، آزموني واقعي از فهم و درك جمعيّت‌شناسان از عناصر اصلي تغييرات جمعيّت فراهم مي‌كند. امّا، چرا پيش‌بيني جمعيّت مي‌كنيم؟ در پاسخ باید بگوییم پيش‌بيني‌ جمعيّت کاربردهای گوناگون و مفیدی دارد. برای مثال، چنانچه بخواهیم نيازهاي کشور، استان‌ها یا مناطق مختلف را در زمينه‌ي فرصت‌های شغلی جديدی که باید ایجاد شوند، معلّم‌هایی که باید آموزش دیده و به کار گرفته شوند، مدرسه‌هایی که باید یا نباید بنا شوند، پزشكان و پرستارانی که باید آموزش ببینند و به جامعه خدمات ارائه دهند، سكونت‌گاه‌هاي شهري و يا نيازهاي غذايي شمار افرادي كه بايد به آن‎ها خدماتي ارائه شود ارزیابی کنیم، پیش‌بینی جمعیّتی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. در واقع، پيش‌بيني جمعيّت نقطه‌ي شروع بيش‌تر پيش‌بيني‌هايي است كه مورد نياز جامعه است.

پيش‌بيني‌ جمعيّت برای سياست‌گذاري و تعيين خطّ‌‌مشي دولت نیز مهم و ضروری‌ است. تشخيص مسأله و قراردادن آن در دستور كار سياست‌گزاران يكي از جنبه‌‌هاي مهمّ فرآيند سياست‌گذاري است. رشد سريع یا کُند جمعیّت برنامه‌ریزی توسعه در سطوح مختلف را تحت تأثیر قرار می‌دهد. از طریق پيش‌بيني جمعيّت می‌توان وسعت و گستردگي مسأله در آينده را برای سیاست‌گزاران تشریح کرد. تشخیص مسأله و در دستور کار قرار دادن آن بخشی از فرآیند سیاست‌گذاری است. یکی دیگر از حوزه‌های كليدي فرآيند سياست‌گذاري ارائه‌ی پیشنهاد برای حلّ مسأله است. پیش‌بینی جمعیّت نقش اساسی در این زمینه دارد. براي عملیاتی کردن راه‌حل‌های پیشنهادی لازم است حجم خدماتي را كه باید ارائه شود مشخّص کنیم. همچنین باید روشن کنیم که با ارائه‌ی این خدمات چه بهبودها و تغییراتی در شاخص‌های اصلی جمعیّت اتّفاق خواهد افتاد. براي مثال، اگر بخواهیم برنامه‌ی مایه‌کوبی و گسترش آن را در دستور کار برنامه‌ریزان بهداشتی قرار دهیم، باید از طریق پيش‌بيني جمعيّت مشخّص کنیم در آینده چه تعداد از كودكان به مايه‌كوبي نياز خواهند داشت. همچنین، بايد نشان دهیم كه از طريق برنامه‌ي پيشنهادي تا چه اندازه مي‌توان امید زندگی را افزایش و ميزان‌هاي مرگ‌ومير و اختلال در سلامتي را كاهش داد. پیش‌بینی جمعیّت نقش مهمّی در انجام این کارها خواهد داشت.

کتاب روش‌های پیش‌بینی جمعیّت، اثری ارزشمند از پروفسور استنلی اسمیت، جف تیمن و دیوید سوانسون، که همگی متخصّصان جمعیّت‌شناسی کاربردی هستند، می‌باشد. کتاب به شکل کاربردی به راهنمای پیش‌بینی جمعیّت در مقیاس استانی و محلّی می‌پردازد. این کتاب به لحاظ نظری جامع و از نظر روش‌شناختی بسیار وسیع است. کتاب در سال 2013 توسّط انتشارات اسپرینگر در 417 صفحه چاپ و منتشر شده است. با توجّه به نیاز پژوهشگران و سیاست‌گذاران کشور به پیش‌بینی‌های جمعیّتی، ترجمه‌ی این کتاب از اهمیّت زیادی برخوردار است. ترجمه‌ی فارسی کتاب توسّط دکتر حاتم حسینی، دانشیار جمعیّت‌شناسی دانشگاه بوعلی سینا، و دکتر میلاد بگی، دانش‌آموخته‌ی دکتری جمعیّت‌شناسی دانشگاه تهران، در 616 صفحه انجام شده است.

این کتاب از چهار بخش تشکیل شده است. فصل‌های 1 و 2 مقدّمه‌ای کلّی به عنوان‌ها و واژه‌شناسی کتاب است. در فصل 1، دلایل انجام پیش‌بینی‌های جمعیّتی، برخی مفهوم‌های پایه و دورنمای کتاب بحث شده است. فصل 2، مقدّمه‌ای بر تحلیل جمعیّت‌شناختی است که مفهوم‌ها و واژه‌های جمعیّت‌شناختی دیگر را پوشش می‌دهد. فصل‌های 3، 4، 5، 6 و 7 بر روش ترکیبی گروه - هم‌دوره [پیش‌بینی جمعیّت] متمرکز است. فصل 3، مرور کلّی این روش شامل تاریخچه‌ی توسعه و تکامل آن است. در فصل 4، مؤلّفه‌ی مرگ‌ومیر به بحث ‌گذاشته شده است. محاسبه‌ی برخی سنجه‌های مرگ‌ومیر، منابع داده‌ها، محاسبه‌ی میزان‌های بازماندگی، رویکردهای جایگزین برای پیش‌بینی میزان‌های بازماندگی و مثال‌هایی از پیش‌بینی مرگ‌ومیر برای ایالت‌ها و مناطق محلّی موضوع‌های دیگری هستند که نویسندگان کتاب در این فصل به آن‎ها پرداخته‌اند. در فصل 5، مؤلّفه‌ی باروری به بحث گذاشته شده و در آن به محاسبه‌ی برخی سنجه‌های باروری، منابع داده‌ها، توصیف رویکردهای دوره و گروه هم‌دوره، رویکردهای جایگزین برای پیش‌بینی میزان‌های باروری و مثال‌هایی از پیش‌بینی‌های باروری برای ایالت‌ها و مناطق محلّی پرداخته شده است. فصل 6، مؤلّفه‌ی مهاجرت را پوشش می‌دهد. در این فصل، برخی از تعریف‌ها و سنجه‎‌های مهاجرت، منابع داده‌ها، تعیین‌کننده‌های مهاجرت، رویکردهای جایگزین برای پیش‌بینی مهاجرت و چند مسأله‌ی اصلی مرتبط با پیش‌بینی مهاجرت برای ایالت‌ها و مناطق محلّی مورد بحث قرار گرفته است. فصل 7، به صورت گام به گام و در قالب چند مثال چگونگی استفاده از روش ترکیبی گروه - هم‌دوره [پیش‌بینی جمعیّت] را نشان می‌دهد و برخی از نقاط قوّت و ضعف آن را به بحث می‌گذارد.

فصل‌های 8، 9، 10 و 11 سایر رویکردها را برای پیش‌بینی‌های جمعیّتی در مقیاس ایالتی و محلّی به بحث می‌گذارد. فصل 8، روش‌های برون‌یابی روند شامل تاریخچه‌ی مختصری از کاربرد آن‎ها، توصیف رایج‌ترین روش‌های استفاده‌شده، مثال‌هایی از هر روش و ارزیابی نقاط قوّت و ضعف آن‎ها را پوشش می‌دهد. در فصل 9، مدل‌های نظام‌های شهری و اقتصادی - جمعیّت‌شناختی و شبیه‌سازی خُرد معرّفی شده است. در این فصل برخی از مبانی نظری این مدل‌ها با ارائه‌ی مثال‌هایی در مورد اینکه چگونه می‌توان آن‎ها را مورد استفاده قرار داد و ارزیابی نقاط قوّت و ضعف آن‎ها مورد بحث قرار گرفته است. فصل 10، برخی از شرایط خاصّی که هنگام پیش‌بینی‌های جمعیّتی ممکن است با آن مواجه ‌شویم و برخی راه‌های مواجه با آن‎ها را پوشش می‌دهد. در فصل 11، روش‌های پیش‌بینی متغیّرهای مرتبط با پیش‌بینی جمعیّت مانند خانوارها، ثبت‌نام در مدرسه، مشخّصه‌های سلامت و نیروی کار توضیح داده شده است.

بخش پایانی کتاب متمرکز بر ارزیابی و تحلیل است. در فصل 12، برخی معیارهای ارزیابی پیش‌بینی‌ها بحث می‌شود و روش‌های بحث‌شده در کتاب را بر اساس این معیارها مقایسه می‌کند. فصل 13، سوگیری و دقّت پیش‌نگری‌ را تحلیل می‌کند، سنجه‌های خطای جایگزین، عواملی که دقّت و سوگیری را تحت تأثیر قرار می‌دهند و راه‌های در نظر گرفتن عدم قطعیّت را پوشش می‌دهد. این دو فصل به خوانندگان کمک خواهد کرد اعتبار پیش‌بینی‌های جمعیّتی که ممکن است برای هدف‌های سیاست‌گذاری مفید باشند را ارزیابی و تعیین کنند. فصل 14، خلاصه‌ی بسیاری از مطالبی است که در کتاب به آن‎ها پرداخته شده و یک راهنمای عملی برای انجام پیش‌بینی جمعیّت در مناطق کوچک فراهم می‌کند. در نهایت، سخن آخر به این موضوع می‌پردازد که حوزه‌ی پیش‌بینی‌های جمعیّتی می­تواند به راه خود ادامه دهد.

تغییرات جمعیّت ایران در دهه‌ها‌ی اخیر، پراکندگی و گسترش جغرافیایی آن، به ویژه در جامعه‌ای با ویژگی‌های متنوّع قومی و فرهنگی، ضرورت رصد پیوسته و مستمر این تغییرات را دوچندان کرده است. گسترش آموزش جمعیّت‌شناسی در دانشگاه‌های کشور نیز مزید بر علّت شده و ترجمه‌ی کتاب‌های کاربردی، هم در برنامه‌ریزی و هم در آموزش جمعیّت‌شناسی، را به یکی از ضرورت‌های مهمّ آموزش و پژوهش جمعیّت‌شناسی در ایران تبدیل کرده است. امید است ترجمه‌ی این کتاب گامی مفید و مؤثّر در این زمینه باشد. ترجمه‌ی فارسی کتاب توسّط مؤسّسه‌ی مطالعات و مدیریّت جامع و تخصّصی جمعیّت کشور در شهریور 1398 چاپ و منتشر شد.

آخرین بروز رسانی مطلب در چهارشنبه ، 13 شهریور 1398 ، 07:36