مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
يكشنبه ، 11 مهر 1395 ، 15:33

سالخوردگی جمعیّت اجتناب‌ناپذیر استDr. Mohammad Mirzaei

در گفت‌و‌گو با دکتر محمّد میرزائی

آرمان امروز - رامین علیزاده: در دهه‌ی گذشته باروری ایران زیر سطح جانشینی آمده است که باید در راستای بالا آمدن این رقم، برنامه‌ریزی شود. نرخ باروری کلّ کشور دو فرزند برای هر زن است که اگر به 2/1 [فرزند برای هر مادر] برسد، ما به سطح جانشینی می‌رسیم. تحوّلات جمعیّتی، تابعی از اوضاع و احوال اجتماعی - اقتصادی است. واقعیّت امر این است که در بستر توسعه‌ی اقتصادی - اجتماعی، هزینه‌ی فرزندان بالا می‌رود. محمّد میرزایی، رئیس انجمن جمعیّت‌شناسی ایران در گفت‌و‌گو با «آرمان امروز» در این زمینه توضیحاتی می‌دهد. مطالب به نقل از تارنمای آرمان امروز و تنها با انجام اصلاحاتی ویرایشی که در داخل [ ] آمده است، بدون تغییر اقتباس شده است.

سالخوردگی جمعیّت چگونه شکل می‌گیرد؟

سالخوردگی بسته به این‌که به چه چیزی اطلاق می‌شود، متفاوت است. زمانی که از سالخوردگی در مقیاس فرد سخن می‌گوییم، اشاره به امری بیولوژیک دارد، امّا سالخوردگی جمعیّت یک مفهوم آماری است. جمعیّت‌ها در بستر توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی یکی دو قرن اخیر، از یک مرحله‌ی تعادلی خارج شدند، طوری که مرگ‌و‌میر به شدّت کاهش یافت. در گذشته از هر هزار کودک متولّد‌شده چیزی حدود ۴۰۰ طفل از بین می‌رفتند، امّا این رقم کاهش یافت. برای مثال، مرگ‌و‌میر کودکان در ایران به زیر ۲۰ نفر رسیده است. همچنین، کشور‌های اروپایی زیر ۱۰ و ژاپن زیر پنج مرگ نوزاد در هر هزار تولّد را تجربه می‌کنند. وقتی مرگ‌و‌میر پایین و باروری بدون کنترل باشد جمعیّت دچار یک رشد انفجاری می‌شود و شاهد این مسأله در ایران، انفجار جمعیّت دهه‌ی [1360] است. اینجاست که کشور‌ها برای دستیابی به یک تعادل جمعیّتی دست به اقدامات کنترل جمعیّت می‌زنند. ایران نیز مانند بسیاری از کشور‌ها به سمت یک تعادل جدید رفته است. جمعیّت جوان بر اساس تعاریف جمعیّت‌شناسی، جمعیّتی است که ۴۰ درصد آن زیر ۱۵ سال باشند. در سرشماری سال 1365 جمعیّت زیر ۱۵ سال ما بیش از ۴۵ درصد بود. زمانی که باروری پایین می‌آید، هرم سنّی تغییر شکل می‌دهد. امروزه ما در حال انتقال از جمعیّت جوان به جمعیّت سالخورده هستیم. جمعیّت سالخورده جمعیّتی است که بیش از ۱۵ درصد آن بالای ۶۵ سال سن دارند. پیش‌بینی می‌شود جمعیّت ما در 1430 به این مرحله برسد. کشورهای پیشرفته و صنعتی حدود نیم قرن است که در مرحله‌ی سالخوردگی جمعیّت به سر می‌برند. سالخوردگی جمعیّت پدیده‌ی اجتناب‌ناپذیری است. به نظر من در اواخر قرن ۲۱ میلادی، تمام کشور‌های دنیا جمعیّت سالخورده دارند، چون باروری در تمام نقاط دنیا پایین آمده است، حتّی آفریقا نیز چند سالی است که سیاست‌های کنترل جمعیّت در پیش گرفته و در حال انتقال جمعیّت است.

سالخوردگی جمعیّت در ایران را چطور ارزیابی می‌کنید؟

همان‌طور که گفته شد، سالخوردگی جمعیّت زمانی است که بیش از ۱۵ درصد کلّ جمعیّت را افراد بالای ۶۵ سال تشکیل بدهند. سالخوردگی جمعیّت در علم جمعیّت‌شناسی امری طبیعی است و نباید هراسی در مورد این مسأله وجود داشته باشد. بیش‌تر از ۲۰ درصد مردم ژاپن بالای ۶۵ سال هستند و این کشور سالخورده‌ترین جمعیّت دنیا را دارد. البتّه، جمعیّت زیر ۱۵ سال در جمعیّت‌های سالخورده پایین می‌آید. تخمین‌ها حاکی از آن است که در سال 1430 حدود ۱۵ درصد از جمعیّت ایران بالای ۶۵ سال می‌شود و بر اساس تعاریف، این جمعیّت سالخورده است. امّا بر اساس برآورد‌ها، در سال 1430 چیزی حدود ۶۲ درصد از جمعیّت‌مان را ۱۵ تا ۶۴ ساله‌ها تشکیل می‌دهند که به این گروه، جمعیّت فعّال می‌گویند. بنابراین ما نباید سالخوردگی جمعیّت را بحران بدانیم، چون این پدیده در جمعیّت‌شناسی، امری طبیعی است و همه‌ی کشور‌ها در بستر توسعه‌ی اقتصادی اجتماعی آن را تجربه می‌کنند و به تعادل جدید که ناشی از کاهش باروری است می‌رسند.

چرا سیاست‌های افزایش جمعیّت در بسیاری از کشورها ناموفّق عمل می‌کنند؟

تحوّلات جمعیّتی، تابعی از اوضاع و احوال اجتماعی - اقتصادی است. واقعیّت امر این است که در بستر توسعه‌ی اقتصادی - اجتماعی، هزینه‌ی فرزندان بالا می‌رود. در گذشته و با توجّه به اقتصاد ساده‌ی کشاورزی، فرزندان از همان سنین پایین مشغول به کار می‌شدند، امّا امروزه هزینه‌های فرزندان افزایش یافته است و روی آن‌ها از نظر بهداشت، آموزش و ... سرمایه‌گذاری می‌شود تا افراد مفیدتری در جامعه باشند. همین افزایش هزینه‌ها، روی معادلات باروری خانواده‌ها تأثیر می‌گذارد. تجربه ثابت کرده است زمانی که اقتصاد رونق دارد، سنّ ازدواج پایین می‌آید. در کشور ما سنّ ازدواج دختران ۲۴ و پسران ۲۸ سال است. بنابراین، بالارفتن سنّ ازدواج نیز از عوامل کاهش باروری شده است. تغییر سبک زندگی مردم هم از عوامل کاهش باروری است و دیگر نباید منتظر آن میزان از باروری‌های گذشته باشیم. کاهش سنّ ازدواج دختران از ۲۴ به ۲۲ سال می‌تواند تأثیر بارزی بر باروری داشته باشد.

ارزیابی شما از وضعیّت کلّی جمعیّت ایران چیست؟

در دهه‌ی گذشته باروری ایران زیر سطح جانشینی آمده است که باید در راستای بالا آمدن این رقم، برنامه‌ریزی شود. نرخ باروری کل در کشور به‌طور متّوسط حدود دو فرزند برای هر زن است که اگر به 2/1 برسد، ما به سطح جانشینی می‌رسیم. به‌طور کلّی، جمعیّت کشور در وضع خوبی به سر می‌برد و ما دارای میزان رشد 1/4 درصدی هستیم، یعنی سالانه بیش از یک میلیون نفر به جمعیّت کشور اضافه می‌شود. بر اساس آمار در سال 1394 بیش از یک میلیون و ۴۰۰ هزار تولّد و کم‌تر از ۴۰۰ هزار فوت در کشور ثبت شده است. البتّه، از سال 1400 به دلیل کم‌شدن افراد در سنّ ازدواج، میزان رشد سالانه‌ی جمعیّت، به تدریج کاهش می‌یابد. از نظر ساختار سنّی، یک‌ سوّم جمعیّت کشور را افراد ۲۵ تا ۴۰ ساله تشکیل می‌دهند که یک فرصت طلایی جمعیّتی به شمار می‌آید. موفّقیت‌های ورزشی اخیر مُهر تأییدی بر این فرصت طلایی جمعیّتی است و خوب است با برنامه‌ریزی در همه‌ی زمینه‌ها در راستای توسعه‌ی اقتصادی - اجتماعی تلاش شود. جمعیّت ایران در کم‌تر از یک قرن، هشت برابر شده است، بدین معنا که از حدود ۱۰ میلیون نفر در سال 1300 به ۸۰ میلیون نفر در حال حاضر رسیده است. ما باید مراقب باشیم نرخ رشد جمعیّت صفر یا منفی نشود که این مسأله نیازمند تسهیل ازدواج است تا باروری به بالای سطح جانشینی برسد. گاهی اوقات مسائل بی‌اساسی مطرح می‌شود که هیچ مبنایی ندارد. برای مثال، شایعه‌پراکنی‌هایی مبنی بر کاهش جمعیّت ایران تا ۳۱ میلیون نفر صورت گرفت. جمعیّت کشور در حال حاضر ۸۰ میلیون نفر است که تا سال 1400 به ۸۵ میلیون نفر می‌رسد و این جمعیّت به‌طور قطع تا ۱۰۰ میلیون نفر نیز افزایش می‌یابد. گاهی اوقات می‌شنویم که گفته می‌شود جمعیّت کشور در حال کاهش است در صورتی که ما در ایران کاهش جمعیّت نداریم.

وضعیّت زیر ساخت‌های کشور را در صورت افزایش جمعیّت چطور می‌بینید؟

توجّه داشته باشید که دو سوّم کشور ما کویر است. البتّه، کویر هم ذخایر ارزشمندی دارد، امّا از نظر سطح زیستی که بتوان در آن کشاورزی کرد یا سُکنی گزید، یک سوّم کشور این شرایط را دارد. همین یک سوّم از سطح کشور نیز به دلیل هجوم فراوان به شهر‌ها با مشکلاتی همراه شده است. آلودگی هوا، فرونشستن زمین و ... مسائلی هستند که باید به نسبت تأکید بر افزایش جمعیّت به آن‌ها توجّه شود. مسأله‌ی آب که امروزه با آن درگیریم، خود تابعی از جمعیّت است چون ما آب را سرانه در نظر می‌گیریم. بر اساس اعلام وزارت نیرو، کشش جمعیّتی ایران برای این‌که ما با تنش در مسأله‌ی آب مواجه نشویم، ۶۰ میلیون نفر است، بنابراین، لزوم برخورد هوشمندانه در زمینه‌ی صرفه‌جویی و سایر زمینه‌های زیست محیطی باید به‌طور جدّی مدّنظر قرار گیرد. آدرس‌های غلطی که برخی از افراد غیر متخصّص در مورد جمعیّت می‌دهند باعث به وجود آمدن نگرانی در اذهان عمومی می‌شود و برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران باید به متخصّصان و کارشناسان گوش بسپارند.

منبع: آرمان امروز

آخرین بروز رسانی مطلب در يكشنبه ، 14 آذر 1395 ، 14:59
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب